Về địa hình, đường sá không biết thì một mặt dựa vào các đồng chí quân báo của đại đoàn cử đi trước, mặt khác còn dựa vào dân, nhờ du kích địa phương dẫn đường. Vì vậy mà bảo đảm được cuộc hành quân nhanh chóng, không lạc đường và còn nắm được tình hình phía trước.


Quán triệt ý định của cấp trên là phải hết sức giữ bí mật hướng tiến quân ngay từ khi xuất phát cho đến trước khi nổ súng dọc đường hành quân, đại đoàn không dùng phương tiện thông tin vô tuyến điện để chỉ huy và liên lạc. Khi truy kích, đại đoàn tổ chức theo kiểu "sâu đọ” bố trí từng chặng, một đài dừng lại làm việc, một đài đi. Tuy phương tiện ít nhưng giữ được liên lạc thông suốt liên tục.


Để giải quyết thương binh, đại đoàn đã tổ chức nhiều trạm nhằm giải quyết kịp thời và vận chuyển từng bước. Suốt thời gian chiến đấu liên tục, ở nhiều hướng nhiều đơn vị hoạt động trên địa bàn rộng hàng trăm ki-lô-mét, núi rừng rậm rạp, xa lạ, nhưng đã vận chuyển thương binh về hậu phương đầy đủ.


Quá tình hành quân, tác chiến, chúng tôi luôn luôn nhận được điện của Bộ chỉ đạo cụ thể, nhất là thông báo tình hình địch và ý định tác chiến của ta.

… Khi địch rút chạy, đồng chí đại đoàn phó đi trước lập tức ra lệnh trung đoàn 1 truy kích. Tôi ra lệnh trung đoàn 2 tiến lên tiếp xúc cho các trung đoàn đi trước cùng truy kích địch.


Quán triệt tinh thần tích cực tiêu diệt sinh lực địch, được lệnh của đại đoàn, bộ phận đồng chí tham mưu phó đại đoàn cùng quản báo của đại đoàn vượt lên trước chuẩn bị thuyền cho bộ đội và lệnh tiểu đoàn đi trước của trung đoàn 1 tranh thủ vượt sông ban ngày. Đồng thời bộ phận đồng chí tham mưu phó đại đoàn cùng anh em quân báo tìm đường tắt vượt lên trước địch để nắm tình hình và chặn địch. Sáng ngày .... bộ phận này với lực lượng hơn một tiểu đội đã nổ súng chặn hơn một tiểu đoàn địch đến gần tối. Trung đoàn 1 lập tức truy kích về phía có tiếng súng nổ. Đại đội 261 và 263 đuổi thẳng về phía O.K. Đại đội 259 rẽ về phía S.L., xuyên rừng vượt núi đón đầu quân địch. Ngay trưa hôm đó, quân địch đã bị công kích quyết liệt. Phía trung đoàn 3 cũng biểu hiện tinh thần chiến đấu tốt. Hồi 17 giờ ngày.... một tiểu đoàn của trung đoàn tới... gặp địch đang chuẩn bị rút lui. Quân ta lập tức công kích. Quân địch bị đánh bất ngờ không kịp đối phó. Trên đường truy kích tới..., tiểu đoàn này đã tiêu diệt trên 100 tên địch. bắt sống 82 tên. Trong chiến đấu, các chiến si của đại đoàn đã tỏ ra vô cùng tự tin và anh dũng, kiên quyết tiêu diệt sinh lực địch. Có một tổ 4 người đã ngăn chặn và đánh lui hai đợt xung phong của hai đại đội địch. Có đơn vị vừa hành quân, vừa chiến đấu đuổi giặc suốt 5 ngày đêm không nghỉ, chỉ ăn cháo và lương khô mà cũng không đủ, phải ăn thêm rau rừng, nõn chuối. Hai tiểu đoàn của trung đoàn 3 đã nhịn đói suốt hai ngày liền đuổi giặc. Những ngày 30, mồng một Tết Nguyên đán là những ngày bộ đội nhịn đói nhưng đánh giặc rất hăng.


Quân địch bị một đòn bất ngờ, choáng váng, gần 2 tiểu đoàn bị tiêu diệt gọn, kể cả số quân địch bị đánh tan là 17 đại đội. Quân ta bắt sống 281 lính Âu - Phi, 223 ngụy. Trong số Âu Phi có 1 tên quan tư, 2 quan ba, 6 quan hai, 1 quan một. Ta thu được rất nhiều vũ khí, đạn dược, giải phóng trên một tuyến dài hơn 200 ki-lô-mét, rộng gần một vạn ki-lô-mét vuông.


Tình hình chiến trường đối vời địch càng trở nên nguy ngập. Chúng vô cùng hoảng hốt và lúng túng, phải vội vã điều động hơn 10 tiểu đoàn cơ động từ các nơi về để cố thủ mấy nơi quan trọng còn lại.


Quán triệt sâu sắc ý định của cấp trên - một ý định tác chiến rất kiên quyết và linh hoạt - đại đoàn đã tuyệt đối chấp hành mệnh lệnh và kiên quyết tìm mọi biện pháp, khắc phục mọi khó khăn để hoàn thành nhiệm vụ. Sau gần một tuần cấp tốc hành quân, đại đoàn đã chiến đấu quyết hệt gần một tháng, tiêu diệt một bộ phận sinh lực quan trọng của địch và đã thu hút được lực lượng cơ động của chúng và giam phân chúng tại những nơi theo đúng ý định của ta, buộc địch phải phân tán quân cơ động ra nhiều hướng, đạt được mục đích cuộc tiến quân do Bộ giao cho, đánh cho quân địch thêm một đòn choáng váng, vượt ra ngoài sức tưởng tượng và sự tính toán của cơ quan tham mưu và bộ óc chỉ huy của các tướng lĩnh thực dân xâm lược Pháp.


Đó là một sự kiện đánh dấu sự chỉ đạo tài tình của Bộ Tổng tư lệnh và một minh chứng cụ thể về sức mạnh của sự nhất trì giữa trên và dưới, về tinh thần nghiêm chỉnh chấp hành mệnh lệnh một cách tự giác và sáng tạo dựa trên tin tưởng tuyệt đối vào sự chỉ đạo của cấp trên.


Trên đây là một câu chuyện trong muôn ngàn câu chuyện về chấp hành mệnh lệnh của quân đội ta.

Khi nhận lệnh, nếu điều kiện cho phép, còn điều gì không rõ cứ hỏi, còn điều gì phân vân cứ nói. Khi đã rõ, đã hiểu phải kiên quyết làm, tìm mọi cách làm cho bằng được, làm với tinh thần phấn khởi, tự giác và hết sức sáng tạo, thì mệnh lệnh của cấp trên mới phát huy đầy đủ sức mạnh. Căn cứ vào mệnh lệnh của cấp trên, cấp dưới phải ra nhưng mệnh lệnh cụ thể, tổ chức thực hiện cụ thể và bảo ban nhau cùng làm thi đua nhau làm cho tốt, gặp khó cùng vượt khó, gặp khổ cùng chịu khổ để đạt kết quả vượt bậc.


Nhiệm vụ trong mệnh lệnh của cấp trên giao cho là những vấn đề khái quát, từ những tình hình cụ thể tổng hợp lại. Có khi trong mệnh lệnh không thể chỉ ra hết được những vấn đề cụ thể, những tình huống cụ thể nảy sinh ra trong quá trình thực hiện hoặc những điều kiện cụ thể mới xuất hiện trong quá trình hai bên ta và địch đều cố gắng... Cấp trên chỉ có thể cho mình một số điều kiện cơ bản. những nét lớn về tình hình, còn tất cả các điều kiện khác và những tình hình cụ thể thì người cán bộ chỉ huy phải tự mình tạo ra, tự mình phán đoán lấy, làm sao thực hiện cho bằng được mệnh lệnh của cấp trên. Tất nhiên cấp trên cũng phải cố hết sức tạo mọi điều kiện thuận lợi để cấp dưới có thể thi hành tốt mệnh lệnh của mình. Thực hiện đầy đủ, đúng với mệnh lệnh của cấp trên, đó mới chỉ là làm tròn trách nhiệm theo pháp lý. Người cán bộ quân đội cách mạng còn phải làm hơn thế nữa, phải thực hiện mệnh lệnh của cấp trên một cách tích cực triệt để và sáng tạo, lấy trách nhiệm chính trị mà kiểm tra việc chấp hành mệnh lệnh của mình, như thế mới có thể coi là có trách nhiệm chính trị cao. Người cán bộ chỉ huy cần có điều kiện để thực hiện chỉ huy chiến đấu thắng lợi nhưng tuyệt đôi không được đòi hỏi cấp trên phải cho mình đầy đủ mọi điều kiện mới có thể chỉ huy được mới có thể đánh được. Đáng chê trách nếu người cán bộ mỗi khi nhận lệnh lại ra điều kiện với cấp trên: mặc cả với cấp trên: thì người chỉ huy ấy thật chưa đáng tin cậy.


Chấp hành mệnh lệnh tốt chính là biểu hiện ý thức giác ngộ cách mạng cao, tinh thần trách nhiệm đối với Đảng, tinh thần đoàn kết gắn bó giữa trên và dưới, tôn trọng cấp trên, thương yêu chiến sĩ. Đó chính cũng là sức mạnh vô địch của quân đội ta.

Tôi kể thêm một chuyện xem xét địa hình trong đánh vận động. Trong chiến dịch Biên Giới, sau khi cứ điểm Đông Khê bị tiêu diệt, binh đoàn Lơ-pa-giơ từ Lạng Sơn lên Thất Khê, rồi từ Thất Khê tiến lên định bất ngờ chiếm lại Đông Khê để đón cánh quân của Sác-tông từ Cao Bằng rút về, những bị quân ta đánh mạnh. Âm mưu chiếm lại Đông Khê của địch thất bại. Ngày 2 tháng 10 năm 195O. Lơ-pa-giơ nhận được lệnh để lại một bộ phận kiềm chế ta, còn phần lớn lực lượng trước trưa ngày 3 tháng 10 năm 1950 phải đến Quang Liệt, Nậm Nàng (nam Cao Bằng 20 ki-lô-mét) để đón binh đoàn Sác-tông cùng rút về Thất Khê. Biết được ý định của địch, quyết tâm của Bộ chỉ huy chiến dịch là: “Tập trung lực lượng tiêu diệt từng bộ phận địch... Đại đoàn... tiêu diệt bộ phận chủ yếu của địch ở khu vực Khau Luông, Nà Pá. Phái một bộ phận chiếm lĩnh các điểm cao để khống chế và phái một bộ phận cảnh giới ở phía nam đề phòng quán nhảy dù và bộ binh địch".


Đại đoàn còn được Bộ cho biết: Quân Sác-tông về tới Nậm Nàng đã phải phá xe cộ, súng nặng để rẽ vào đường mòn xuống Cốc Xá về Thất Khê. Vì âm mưu chiếm lại Đông Khê của Lơ-pa-giơ thất bại, vả lại đứng số 4 bị dân quân du kích của ta phá hoại nặng nề, như vậy Lơ-pa-giơ sẽ đi theo hướng nào để đón Sáe-tông? Nếu để hai binh đoàn ấy gặp nhau và cụm lại ở dãy núi 477 thì quả là ta sẽ gặp khó khăn lớn. Cùng với việc tiêu diệt lực lượng chủ yếu của Lơ-pa-giơ thì phải chia cắt ngăn chặn địch, không cho chúng gặp nhau. Bên đường số 4, quân của Lơ-pa-giơ đang tập trung ở Khau Xiểm, phía tây là dãy núi đá. Từ Khau Xiểm có con đường mòn qua núi đá đến bản Cốc Xá. Nhìn địa hình thì thấy eo Cốc Xá (điểm cao 533) là một vị trí chiến thuật rất quan trọng. Làm thế nào quân ta nhanh chóng đưa được một lực lượng "chốt" ở đấy thì nhất định kế hoạch gặp nhau của địch sẽ thất bại. Chúng sẽ bị cô lập từng bộ phận và sẽ bì quán ta tập trung tiêu diệt từng bộ phận. Đại đoàn ra lệnh cho tiểu đoàn 18 đến "chốt" ở eo Cốc Xá Giữa lúc đang nấu cơm chiều, nhận được lệnh tiểu đoàn 18 đã cấp tốc lên đường, không cần tập họp đủ cả mới xuất phát. Đại đội 263 ở sát đường lập tức đi ngay. Các đơn vị khác tiếp tục chạy theo. Anh nuôi cứ tiếp tục nấu cơm, nắm lại, rồi cấp tốc đuổi theo bộ đội. Dãy núi đá chắn ngang sừng sững, đường leo khúc khuỷu quanh co, lởm chởm, cũng không cản nổi quyết tâm của bộ đội ta. Bụng đói, các chiến sĩ cũng không chùn bước. Mọi người đều quyết tâm chiếm điểm cao 533 trước khi quân địch tới. Trong khi đó, Lơ-pa-giơ đang dồn quân vào dãy núi Cốc Xá, nơi mà y cho là "địa điểm phòng ngự lý tưởng", ”cái bình phong thiên nhiên chặn đứng các tiểu đoàn Việt Minh". Lơ-pa-giơ định cắm ở đây một tiểu đoàn với thương binh, còn bao nhiêu sẽ qua bản Cốc Xá, sang dãy núi 477 đón quân Sác-tông. Chúng cho rằng "hai binh đoàn gặp nhau sẽ thành một lực lượng rất mạnh, Việt Minh không tài nào gặm nổi".


Nhưng sáng hôm sau, cánh quân của Lơ-pa-giơ đang hí hửng tiến qua eo Cốc Xá, thì các chiến sĩ của tiểu đoàn 18 đã bất ngờ nổ súng phủ đầu như luồng gió mạnh hất chúng bật trở lại. Quân của Lơ-pa-giơ không thể nào vượt qua được điểm cao 533 để tiến về dãy núi 477 cùng Sác-tông cụm lại.


Thế là kế hoạch của Lơ-pa-giơ và Sác-tông hoàn toàn bí phá sản. Hai binh đoàn vẫn tan tác hai nơi.
Rõ ràng các chốt chiến thuật ở địa hình hiểm hóc kia đã cố tác dụng không phải là nhỏ. Chốt chặn được địch phải kết hợp với lực lượng cơ động vận động đến tấn công.


Sau đó, có một kinh nghiệm "vượt qua nơi hiểm trở để bắt cọp" nữa là khi quân của Lơ-pa-giơ cụm lại ở hang Cốc Xá, trung đoàn Y nhận nhiệm vụ tiêu diệt cụm này. Tiểu đoàn 11 tấn công binh đoàn Lơ-pa-giơ ở trong núi, đồng thời chặn không cho địch sang 477 (lúc này tiểu đoàn 18 đã chuyển sang 477 để tham gia tiêu diệt cánh quân Sác-tông). Tiểu đoàn 89 (thiếu đại đội 395) tấn công phía đông - bắc xuống. Cuộc chiến đấu diễn ra rất gay go. Tiểu đoàn 11 giành nhau với địch từng mô đá, từng thước đất.


Trong khi đó, đại đội 395 đang bấu víu vào từng mỏm đá, gốc cây để leo lên đỉnh núi. Đêm tối, trời mưa lã chã. Có đoạn các chiến sĩ phải bò, phải nhích từng bàn chân, nhất là đơn vị hỏa lực trợ chiến. Có đoạn phải dòng dây kéo từng bộ phận súng lên trước, rồi đến đạn, đến người. Qua một chặng đường gian khổ, các chiến sĩ 395 đã lên tới đỉnh núi, bất ngờ ném từng chùm lựu đạn xuống đầu quân địch. Các chiến sĩ cầm cả những quả đạn cối 60 mi-li-mét giội xuống. Các cỡ đạn súng trường, súng máy đổ vào đầu địch như mưa. Rồi từ tảng đá này nhảy sang tảng đá khác, các chiến sĩ xung phong vào quân địch. Bị đánh bất ngờ, quân địch vô cùng kinh hoàng, rối loạn... Thừa cơ ấy, tiểu đoàn 11 và 89 xiết chặt thêm vòng vây. Từ trên đỉnh núi đá đánh xuống, đại đội 395 đã khắc phục khó khăn, chiếm địa hình có lợi, bất ngờ đập vào đầu địch, góp một phần quan trọng để tiêu diệt quân địch ở Cốc Xá.


Trận đánh binh đoàn Sác-tông diễn ra trên dãy núi 477. Địa hình ở đây cũng khá phức tạp. 477 nằm kẹp giữa hai triền núi cao, phía đông là dãy núi cao, phía tây là dãy núi đá lởm chởm thẳng đứng như bức tường thành, chỉ có một con đường mòn chạy từ phía bắc xuống phía nam, ngoài ra không còn đường nào khác. Bọn địch yên trí rằng đi trên dãy núi 477, đội hình chúng sẽ được hai bên núi cao che chở. Nhưng trung đoàn T suốt đêm đã vượt qua dãy núi đá, vừa tờ mờ sáng chọc ngang vào sườn của binh đoàn Sác-tông: bất ngờ chia cắt đội hình chúng ra từng đoạn và tiêu diệt từng bộ phán. Cuối cùng toàn bộ binh đoàn Sác-tông bị tiêu diệt thảm hại.


Trên đây là một vài câu chuyện về "cách nhìn" địa hình, khắc phục khó khăn vượt qua địa hình phức tạp để tấn công quân địch. Tất nhiên trong thực tế có những tình huống gay go, phức tạp hơn thế nhiều, đòi hỏi người chỉ huy phải bình tĩnh suy nghĩ, phải với tinh thần cách mạng tiến công, tìm cho ra khó khăn và thuận lợi của địa hình phía địch, phía ta, cùng quần chúng bàn bạc cách khắc phục. Đã có quyết tâm đánh thắng thì phải có gan khắc phục địa hình. Từ chỗ bất ngờ tạo thành có lợi cho tay người chỉ huy cùng bộ đội cần dốc hết sức mình để tìm cách vượt bất cứ một khó khăn nào, khi đã thấy rằng tiến hướng đó, đánh hướng đó là có lợi, không nên quá lệ thuộc vào lý do khách quan (như đường vòng, đi xa, thời gian gấp, thiếu lương thực hoặc không có người dẫn đường, v.v...) mà chùn bước.


Thực tế chiến đấu đã chứng minh rằng ngại đi xa có khi phải đi xa hơn nữa, ngại khắc phục khó khăn có khi phải khắc phục gấp trăm lần, dựa vào đường thẳng để tiến quân không phải lúc nào cũng thuận lợi mà có khi gặp nhiều khó khăn nhất, thậm chí không đến được mục tiêu. Đó là những vấn đề đòi hỏi phải hết sức mưu trí, linh hoạt trong khi giải quyết. Yêu cầu người chỉ huy phải cân nhắc kỹ, khi đã có quyết tâm thì nhất định làm và làm cho kỳ được.

Mùa hè năm 1954, tiểu đoàn 80, trung đoàn Y nhận nhiệm vụ tiêu diệt cứ điểm Cầu Lồ. Trước đây, do thiếu sót của một số cán bộ, khi nói đến công sự boong ke thì chỉ nói cái mạnh của nó, đôi khi còn đề cao quá mức. Có đơn vị khi nhận nhiệm vụ đánh vị trí loại công sự này thì không tin đánh thắng, lo tổn thất nhiều. Việc đó ảnh hưởng rất lớn đến tư tưởng bộ đội. Rút kinh nghiệm ấy, cán bộ, chiến sĩ trung đoàn Y đã bàn bạc tìm cho hết cái mạnh, cái yếu của địch. Mặc dầu công sự xi măng cốt sắt dày, nhưng bản thân nó lại có nhiều nhược điểm: có lỗ thông hơi có thể dùng xẻng chọc thủng lưới sắt, thả lựu đạn vào: địch bố trí ít người, nhiều súng; ở từng lô cốt cô lập, cơ động chi viện cho nhau khó khăn; trong công sự thiết bị kín, địch khó quan sát, ta có thể đưa pháo, ĐKZ, ba-dô-ca vào gần bắn thẳng vào lỗ châu mai, hoặc đánh bộc phá, quân địch dễ chết vì bị sức ép; hỏa lực của địch dù dày đặc thế nào cũng không thể kiểm soát hết mọi chỗ, ở cự ly gần thì lỗ châu mai cũng có góc chết giữa lô cốt này và lô cốt khác, đạn cũng không bắn kín hết được, nhất là khi một vài lô cốt đã bị diệt sẽ tạo nên khoảng trống lớn không có hỏa lực. Đó là những cái yếu cụ thể, ta có thể khoét sâu để tiêu diệt địch. Đơn vị còn phân tích cái yếu cơ bản nữa của địch là sau khi chúng bị thua ở Điện Biên Phủ, tinh thần bọn địch ở đồng bằng đã hoang mang, dao động, không tin tưởng sẽ giữ được những cứ điểm cô lập, nhỏ bé... Do đánh giá địch đúng mức, bộ đội ta đã có quyết tâm cao, tin tưởng đánh thắng. Việc tổ chức, chuẩn bị được tiến hành cụ thể, tỉ mỉ, tổ chức bộ đội gọn nhẹ, "ít nhưng tinh", phân công hỏa lực hợp lý từ lựu đạn, thủ pháo đến tiểu liên, súng trường, ĐKZ..., đồng thời huấn luyện cho mọi chiến sĩ biết cách đánh bộc phá để bảo đảm có thể tự phá được hàng rào dây thép gai ở trong ví trí, ở ngay chân lô cốt.


Do đó, trung đoàn Y đã làm tròn nhiệm vụ tiêu diệt cứ điểm Cầu Lồ. Đặc biệt có một tiểu đội bộ binh đã bí mật cắt dây thép gai, lọt vào vị trí và đã bất ngờ đánh sập ngay một lô cốt boong ke của địch.


Trên đây là những câu chuyện về cách xem xét địch, cụ thể là giặc Pháp trước đây. Nhưng khi đánh với quân Mỹ là kẻ địch có quân số đông, có nhiều binh khí kỹ thuật hiện đại, điều đó sẽ ảnh hưởng rất lớn đến cách nhìn nhận về địch của người chỉ huy. Chính vì vậy, chúng ta càng phải rèn luyện quan điểm lập trường, trau dồi trình độ lý luận, nắm vững phép biện chứng duy vật trong việc phân tích cụ thể tình hình cụ thể, nắm vững đường lối quân sự của Đảng để soi sáng vào sự việc cụ thể, nhìn nhận kẻ địch cho thật đúng, thấy được chỗ mạnh của địch nhưng quan trọng hơn nữa là phải tìm cho ra chỗ yếu của địch mà "lách lưỡi lê vào đó" khoét cho rộng. cho sâu. Như vậy nhất định chúng sẽ chết.


Nhìn nhận về địch đúng hay sai, đó là vấn đề vừa là phẩm chất vừa là tài năng của người chỉ huy, ở trường hợp nào đó, nếu người chỉ huy một mực đề cao cái mạnh của địch, không thấy cái mạnh của quần chúng, của con người đã giác ngộ cách mạng cao thì sẽ sợ địch, thiếu tin ở sức mình, quyết tâm do dự, rụt rè, đánh dò dẫm, đánh cầm chừng... Vì đó mà làm cho bộ đội lâm vào tình trạng "tiến thoái lưỡng nan", tổn thất nhiều, thậm chí có khi đi đến thủ tiêu chiến đấu; những cái mạnh tạm thời của kẻ địch sẽ được phát huy. Cho nên, vấn đề nhìn địch thế nào để không sợ địch và đánh giá địch đúng mức là một yêu cầu rất quan trọng đối với người chỉ huy.


Ngược lại, sau khi đánh thắng nhiều trận, người chỉ huy dễ nảy sinh tư tưởng chủ quan, coi thường địch quá đáng, nên đã vấp thì vấp rất đau: lúc đó tư tưởng sợ địch lại có thể tái sinh. Đã chủ quan thì việc nghiên cứu địch sẽ không chu đáo, chuẩn bị bộ đội sê không đầy đủ. đánh bừa, đánh ẩu. Trận đánh vị trí Pheo thuộc tỉnh Hòa Bình cũ là một thí dụ. Đại đoàn cùng với trung đoàn, tiểu đoàn đi nghiên cứu vị trí địch: thấy địa hình đồi Phèo và bản Pheo nằm hai bên đường số 6, vị trí đồi Pheo về phía tây có dãy đồi cao hơn, rừng rậm, nối liền với đồi Pheo là một vai bò thoai thoải đổ từ dãy núi cao xuống đồi Pheo. Đại đoàn phần vì chủ quan nên không tập trung vào đấy mà nghiên cứu kỹ, phần vì do dù nên không đề đạt với cấp trên để xin thêm thời gian chuẩn bị và không tích cực đôn đốc trung đoàn khắc phục khó khăn về rừng rậm để có một mũi bất ngờ từ phía tây đánh từ trên xuống. Cán bộ chỉ xem xét qua loa, thiếu trách nhiệm đánh giá địch thấp. Nhất là sau chiến thắng Tu Vũ, cán bộ ta cho rằng quân địch ở Pheo tinh thần dao động. Nhưng thực tế lại khác, tên quan năm Clê-măng, chỉ huy trưởng khu chiếm đóng Hòa Bình, đã ra lệnh cho tên thiếu tá Rúc và binh lính lê dương: "Sống chết phải giữ Pheo đến cùng!" Bố trí cụ thể của địch ở đó ta nắm không chắc. Khi phát hiện địa hình có lợi, có thể chiếm điểm cao đánh thúc xuống đầu địch thì cán bộ ta ngại khó khăn này, khó khăn khác, không quyết tâm khắc phục. Tư tưởng chủ quan ảnh hưởng tới bộ đội. Khi chiếm lĩnh, anh em bảo nhau: “Tốt trời như thế này, đánh một loáng là xong!”. Có khẩu đội đại liên muốn để bớt một nửa cơ số đạn "ở nhà” vì cho rằng chỉ cần bắn vài loạt là đủ, mang đạn đi nhiều lại vác về chỉ tổ nặng... Chính do tư tưởng chủ quan, nắm địch không rõ, chuẩn bị đại khái qua loa, nên lúc chiến đấu đã gặp nhiều khó khăn. Đơn vị đánh bản Pheo đột phá gặp bãi lầy, mãi mới phá xong ba hàng rào, lúc hai xe tăng địch ra bịt cửa mở thì tổ đánh tăng lại ở phía sau chưa lên kịp...


Trận đánh vị trí Pheo, mặc dầu quân ta đã chiếm được gần hết cứ điểm phòng ngự của địch, chỉ còn bộ phận nho dồn vào cố thủ xung quanh cột cờ, nhưng chúng ta gặp nhiều khó khăn, tiêu diêt địch không gọn.
Sau đó, khi tổng kết đại đoàn cũng đã nói: "Địch bố trì phòng ngự tuy khá mạnh, song trung đoàn vẫn hoàn toàn có khả năng tiêu diệt được đồn Pheo, nếu không mắc phải những khuyết điểm nghiêm trọng: chuẩn bị thì chủ quan đơn giản, kế hoạch đại khái, qua loa... Đại đoàn chịu phần trách nhiệm vì nắm tình hình không sát, không phát hiện được kịp thời những sai lầm về tư tưởng và tổ chức của cấp dưới".

Những năm cuối của cuộc kháng chiến chống Pháp, có nhiều cán bộ chỉ huy rất, chủ quan, ảnh hưởng không ít đến tư tưởng bộ đội. Trước khi xuất kích, đơn vị súng cối cho rằng bắn ngần này đạn dù xung kích chưa vào, địch cũng chết hết. Đột kích 1 cho rằng mình vào đồn chỉ để quét tàn binh. Đột kích 2 thì chuẩn bị vào thu dọn chiến lợi phẩm. Bộ phận bao vây thì giương lê sẵn không phải để xung phong mà để nếu địch rút chạy vướng lê phải dừng lại (!), v.v… Nhưng thực tế khi đánh thì đơn vị đã không làm tròn nhiệm vụ. Kết quả của tư tưởng chủ quan, đơn giản là trong tác chiến nhất định không thể nào giành được thắng lợi tốt đẹp như ý muốn.


Khi thế trận của ta đang trên đà phát triển thuận lợi, chiến thắng đang giòn giã, bắt đầu nảy sinh những nhận xét về địch như "đánh là tan”, "nổ súng là địch chạy", v.v… nên lúc này người chỉ huy càng phải hết sức tỉnh táo, cảnh giácthận trọng hơn bao giờ hết. Vì lý do sơ ý người ta có thể ngã ở quãng đường không trơn.


Cùng với việc nghiên cứu địch, người chỉ huy phải xem xét kỹ tình hình ta, nếu không, kế hoạch tác chiến sẽ trừu tượng, phiến diện, rất nguy hiểm. Nhìn nhận bộ đội ta không phải chỉ đơn thuần đếm đầu người, tính đầu đơn vị, đếm đầu hỏa khí... với những con số so sánh trên sách vở. Tôi không bác bỏ nhùng con số quý giá ấy mà người chỉ huy cần nắm để làm cơ sở hạ quyết tâm. Nhưng nếu chỉ dựa vào con số ấy thì hoàn toàn chưa đủ và nhất định sẽ phạm sai lầm, có khi rất nghiêm trọng.


Theo kinh nghiệm của bản thân tôi khi nhìn nhận về ta, người chỉ huy cần hết sức coi trọng vấn đề mấu chốt nhất là tư tưởng, tiếp đến là trình độ kỹ thuật, chiến thuật, và sau đó là vấn đề số lượng thành phần tổ chức, trang bị của bộ đội. Các vấn đề này có liên quan chặt chẽ với nhau. Tư tưởng chi phối hành động của con người, ngược lại cơ sở vật chất có ảnh hưởng trở lại tư tưởng và là điều kiện để phát huy sức mạnh của tư tưởng.


Trong thực tế cũng có lúc bị tình huống cụ thể lôi cuốn mà người chỉ huy lãng quên mối liên hệ rất cơ bản đó. Có lúc cán bộ đã coi thường, chưa thấy hết ý nghĩa quyết định của ý chí, tinh thần, đồng thời có người đôi lúc lại coi nhẹ các điều kiện thuộc cơ sở vật chất.


Có trận đánh một cứ điểm ở đồng bằng, khi nhận nhiệm vụ chiến đấu, có khá nhiều cán bộ, chiến sĩ đơn vị nọ rất chủ quan. Ý vào kinh nghiệm và trình độ chiến đấu của đơn vị mình, anh em cho rằng: "Cứ điểm này bé, bóp nát lúc nào cũng được!". Do thiếu sót của lãnh đạo, không nắm được tư tưởng bộ đội nên không kịp thời uốn nắn. Công tác chính trì không tiến hành sâu rộng tới tận chiến sĩ, không làm thấm nhuần phương châm và quán triệt nhiệm vụ, không thấy hết thuận lợi, không dự kiến hết khó khăn để tìm ra biện pháp khắc phục... Tư tưởng chủ quan, coi thường địch như vậy đã ảnh hưởng rất lớn đến công tác chuẩn bị chiến đấu, cấp nọ khoán trắng cho cấp kia tiểu đoàn giao cho đại đội, đại đội giao cho trung đội. Cán bộ, chiến sĩ đơn vị cơ sở cũng chủ quan cho mình đã làm nhiều, đánh nhiều, nên chuẩn bị qua loa cho đủ số lượng như cấp trên quy định. Khi báo cáo rất đầy đủ, nhưng chất lượng ra sao thì không ai biết.


Dưới đây, trích lại một đoạn ngắn về diễn biến chiến đấu của trận đánh trong bản tổng kết của đơn vị đó để chúng ta cùng nghiên cứu xem tư tưởng chủ quan ảnh hưởng đến công tác chuẩn bị như thế nào, việc chuẩn bị đại khái ảnh hưởng đến thực hành chiến đấu ra sao: “... Đại đội mũi chính tiếp cận sát hào, phát tín hiệu cho pháo bắn vào lô cốt bên trong để đơn vị bắc thang vượt qua hào. Nhưng phần lớn hỏa lực của ta đều bắn vào tầng trên của các lô cốt, địch ở bầng dưới chưa bị sát thương, khi hỏa lực của ta vừa bắn chuyển vào lô cốt B thì hỏa lực của địch ở tầng dưới bắn ra rất mạnh. Tổ hỏa lực của đại đội thì đạn dược đã tiêu hao nhiều, không đủ sức kiềm chế các lỗ châu mai. Tổ thang ván không tiến lên được, phải lợi dụng lúc hỏa lực địch ngừng bắn để vượt lên lao thang qua hào, nhưng vì làm không đủ kích thước, thang hụt không sang được, xung kích phải dừng lại ở giữa cửa mở, bị hỏa lực địch sát thương một số. Đại đội trưởng ra lệnh nhổ chông, lội qua hào vượt lên đánh vào lô cất A. Vì không nắm vững công sự của địch, việc chuẩn bị số lượng bộc phá không đầy đủ nên bộc phá sử dụng hết rồi mà lô cốt vẫn chưa thủng. Đại đội trưởng cho tổ đột kích vượt lên nóc lô cốt để đánh xuống. Địch vẫn ngoan cố chống cự. Tổ đột kích phải tiếp cận kiềm chế các lỗ châu mai, đồng thời dùng lựu đạn, thủ pháo, tiểu liên đánh xuống, và sau 10 phút chiến đấu ác liệt mới chiếm xong lô cốt A.


Đại đội mũi phụ bên trái mũi chính cũng gặp hào, nhưng không chuẩn bị thang ván trước, phải dừng lại ở giữa cửa mở, đội hình ùn, bị hỏa lực địch sát thương một số, trong đó có cả đại đội trưởng và chính trị viên, số còn lại phát triển lạc hướng. Đại đội phó lên thay, phải củng cố lại khá lâu, không hiệp đồng đột phá được cùng mũi chính. Sau khi củng cố xong, mũi này cũng phải lội qua hào vượt lên đánh vào lô cốt E...


Đại đội mũi phụ ở phía tây - bắc, do chuẩn bị bộc phá không cẩn thận, nhiều lần đánh không nổ nên cũng bị chậm lại Địch có điều kiện tập trung hỏa lực đối phó mạnh hơn, khi ta tiếp cận sát hào bị thương vong một số, không đủ sức vượt qua, phải lùi lại để củng cố. Thang chuẩn bị cũng không đủ kích thước, khi bắc qua hào bị hụt... hỏa lực của đại đội và tiểu đoàn bắn rời rạc không đủ sức kiềm chế hỏa điểm của địch, nên khi tổ bộc phá khồl lội được qua hào, vượt lên bộc phá lô cốt, bị hỏa lực địch sát thương một số. Anh em rất dũng cảm lao lên đặt được bộc phá vào chân lô cốt, nhưng nụ xòe bị ướt, sử dụng hệt số lượng bộc phá khối mà không quả nào nổ...”.


Qua một đoạn diễn biến chiến đấu nói trên cho ta thấy rằng, nếu người chỉ huy nắm được tình hình chuẩn bị chiến đấu, nếu biết kịp thời uốn nắn tư tưởng chủ quan và tổ chức kiểm tra chặt chẽ, thì chắc chắn công tác chuẩn bị chiến đấu không đến nỗi đại khái như thế, và lúc chiến đấu nhất định sẽ thuận lợi hơn nhiều.
Trong trận này, cán bộ và chiến sĩ đơn vị cơ sở kiến đấu rất anh dũng. Sau nhiều lần tranh chấp với địch, đại đội mũi chính đã chiếm thêm được lô cốt cố thủ ở tung thâm vị trí và nhà số 5 là nơi chỉ huy đầu não của địch. Nhưng lực lượng các đơn vị đột kích 1 nói chung đã đuối sức. Đơn vị đột kích 2 của trung đoàn thì còn nguyên vẹn. Thời gian còn hai giờ nửa mới sáng. Trung đoàn trưởng quyết tâm sử dụng đại đội... của đột kích 2. Đồng chí giao cho tham mưu trưởng dẫn lên gặp trung đoàn phó ở chỉ huy sở của tiểu đoàn chủ công và chịu quyền chỉ huy của trung đoàn phó. Ba mươi phút sau, đại đội của đột kích 2 và tham mưu trưởng tới vị trì nhận nhiệm vụ. Do ngại đánh ban ngày, sợ phi pháo của địch, một số cán bộ đã đề nghi trung đoàn cho rút.


Vì không nắm được tình hình cụ thể và cho rằng các đồng chí ở đột kích 1 nắm được tình hình cụ thể hơn, trung đoàn đã thay đổi chủ trương và đồng ý với đề nghị lui quân. Lúc đó, quân địch trong cứ điểm đã bị tiêu hao nặng, còn một số đang lúng túng hoang mang, chỉ mong cố thủ những chỗ còn lại được đến sáng để chờ viện binh.


Sau này tổng kết anh em thấy rằng, nếu lúc đó trung đoàn trưởng nắm được tình hình, kiên quyết sử dụng đột kích 2 đánh thúc vào phía sau lưng 3 lô cốt ngoại vi còn lại, thì mũi phụ có điều kiện phát triển thuận lợi hơn và chắc chắn trận đánh sẽ kết thúc gọn.


Qua những mẩu chuyện trên, chúng ta thấy rằng vấn đề mấu chốt của người chỉ huy đối với việc nắm tình hình ta phải nắm thực chất tư tưởng cán bộ và chiến sĩ để có kế hoạch lãnh đạo đến nơi đến chốn. Đồng thời còn phải xem xét thực chất tổ chức, số lượng và chất lượng trình độ kỹ thuật chiến thuật và công tác chuẩn bị cụ thể. Làm được như thế, quyết tâm chiến đấu của người chỉ huy chắc chắn sẽ ít phạm sai lầm.

Men theo rừng Nghĩa Lộ, chúng tôi leo lên đỉnh một quả đồi để quan sát, Pú Chạng chính là nơi tôi và anh Nho gặp nhau sau khi vượt khỏi nhà tù Nghĩa Lộ (3-1945), nay là chỉ huy sở của tên quan tư Ti-ri-ông, chỉ huy phân khu Nghĩa Lộ. Ban ngày nằm trên đỉnh một quả đồi nhìn sang đồi Pú Chạng, chúng tôi quan sát vị trí địch rất rõ. Ban đêm, chúng tôi vào gần hơn cán bộ đại đội, tiểu đoàn bò sát tận hàng rào của địch, nghiên cứu từng ụ súng, từng mô đất tìm nơi đặt từng khẩu súng máy... Nghiên cứu xong Pú Chạng, chúng tôi trở về phía bắc điều tra vị trí Nghĩa Lộ phố. Chúng tôi vào sát Nghĩa Lộ chừng bảy, tám trăm mét, nam trên đỉnh mỏm đồi nhìn xuống phố Nghĩa Lộ rõ mồn một. Đầu sân bay là trại giam, trước Cách mạng tháng Tám đế quốc Pháp đã nhốt chúng tôi ở đó Sân bay, xưa là vườn ổi, nơi tôi đã chôn mấy đồng chí ta bị chết vì bệnh sốt rét ác tính ở trong nhà giam. Vị trí địch đóng trên đồi cao hơn mặt ruộng khoảng 15 mét. Ở phía tây nam thị trấn chính là đồn lính canh phòng chúng tôi ngày trước. Ban ngày xem xét kỹ; ban đêm tuỳ từng cấp, từng cương vị, chúng tôi bò vào sát vị trí để xem xét cụ thể hơn nữa.


Tiện đây, tôi nói thêm một kinh nghiệm nhỏ nhưng rất cần thiết đối với công tác chuẩn bị chiến trường. Mặc dầu ban ngày quan sát địa hình, tình hình địch rõ rồi, nhưng vẫn phải nghiên cứu ban đêm, vào gần hơn nữa, cụ thể hơn nữa, nhận dạng địa hình địa vật để sau này vào chiếm linh ban đêm không bỡ ngỡ. Ngược lại, mặc dầu ban đêm nghiên cứu tỉ mỉ, vào gần rồi, nhưng phải tìm cách nghiên cứu ban ngày. Vì ban ngày nhìn được địa thế bao quát hơn, xác định rõ từng địa vật hơn, còn đêm tối nhìn hình thù địa vật mờ mờ, có khi xác định không đúng thực chất của nó. Nếu cán bộ đi chuẩn bị chiến trường chỉ ở xa dùng ống nhòm quan sát ban ngày, thì khi tiến vào chiến đấu ban đêm, "quân" lạc đường, "tướng" lạc đường, bộ binh, hỏa lực giẫm đạp vào nhau, địch một nơi đánh một nẻo, thậm chí đánh cả vào chỗ không có địch hoặc đánh quay trở lại hướng mình vừa xuất phát. v.v… Ngược lại, có trận đánh, cán bộ chỉ huy quan sát ban đêm nên không nắm được bao quát tình hình và xác định địa vật không đúng. Có đơn vị bố trí giơ cả sườn, quay cả lưng vào một mỏm đồi khác có địch bố trí, nhà lá thì cho là nhà gạch, nhà một tầng thì bảo là hai, hàng rào đơn thì bảo hàng rào kép... Tất cả những vấn đề cụ thể ấy đều có ảnh hưởng rất lớn đến kết quả của trận đánh.


Trở lại câu chuyện chuẩn bị chiến trường trong chiến dịch Tây Bắc. Như vậy, tính từ ngày rời tả ngạn sông Hồng chúng tôi đã đi gần một trăm ki-lô-mét xuyên rừng vượt núi và đi vòng quanh Nghĩa Lộ - một thung lũng chiều dài 15 ki-lô-mét, chiều ngang chỗ rộng nhất 6 ki-lô-mét, chỗ hẹp nhất cũng chừng 3 ki-lô-mét. Mưa gió rét buốt tận óc. Những cán bộ bị bệnh đau dạ dày như tôi và một vài đồng chí nữa thỉnh thoảng lại đau dữ dội. chống gậy đi cũng không vững. Chân chúng tôi toé máu tươi, rỗ tổ ong, cố cắn răng chịu đựng. Có mấy đồng chí vừa đau chân vừa sốt rét vẫn theo sát đoàn. Trong lúc khó khăn hiểm nghèo, cán bộ đại đoàn, trung đoàn và các cấp dưới rất thương yêu nhau, đùm bọc nhau như anh em ruột thịt vậy. Cho nên: nhiều lúc chúng tôi quên cả vất vả, ngơi một phút lại cùng nhau bàn bạc làm thế nào để chấp hành nhiệm vụ đạt kết quả tốt, chiến đấu thắng lợi.


Lúc trở ra, gần tới đèo Khau Vác, đuôi của dãy núi Phăng Xi Păng, chúng tôi gặp một tiểu đoàn cơ động của địch đóng chặn ở chân đèo. Chúng tôi bàn cách một là đi vòng đường khác, nhưng xa và lỡ kế hoạch tác chiến; hai là tản ra, phân tán đi qua các khe suối, nhưng dễ lạc lung tung, có khi đâm cả vào địch, chỉ một người bị địch bắt cũng nguy hiểm; ba là đi ngay dưới chân đèo sát khu vực địch đóng. Chúng tôi nhất trí cách thứ ba, vì đó là nhằm vào chỗ yếu, chỗ sơ hở của địch. Ban đêm, chúng phải đóng gọn lại, canh gác thu lu một chỗ, không dám lùng sục ra xa. Mặt khác, chúng đang chủ quan cho là bộ đội chủ lực của ta không thể đến ngay đây được. Trường hợp nếu địch phát hiện được, anh em quán báo sẽ đánh kiềm chế để cán bộ vượt qua. Quả nhiên ban đêm chúng tôi đã vượt qua ngay trước mũi của địch rất êm thấm. Ra khỏi đèo Khau Vác, gạo ăn lại hết, chúng tôi tới các bản làng trên đỉnh núi xin ngô, may mắn đồng chí liên lạc đã đi với chúng tôi, quê hương ở vùng đó, đã dẫn chúng tôi về bản xin ngô và đem đi một ít dự trữ ở dọc đường.


Trong khi đó, ở bộ tư lệnh đại đoàn, đồng chí chính ủy Song Hào giúp tôi đôn đốc cơ quan tham mưu xúc tiến công tác chuẩn bị cho bộ đội, đồng chí Cao Văn Khánh, đại đoàn phó, lên Bộ nhận nhiệm vụ cụ thể. Các đồng chí ở nhà được tin địch đóng chặn đường, đang định cấp tốc đưa bộ đội đến phá vây thì chúng tôi đã về tới đơn vị.


Công tác chuẩn bị tư tưởng, chuẩn bị vật chất ở đơn vị đã làm đầy đủ công tác chuẩn bị chiến trường cũng đã hoàn thành, chúng tôi tạm coi như đã cầm chắc một phần chiến thắng.

Kết quả cụ thể của lần chiến đấu này, tôi xin kể vào một đoạn sau.

Qua những sự việc kể trên, bản thân tôi rút ra cho mình một bài học về tác phong chỉ huy là phải thật tỉ mỉ, cụ thể, bất kể việc to hay nhỏ, từ việc giáo dục và huấn luyện cho đến chiến đấu, nhất là chiến đấu. Tôi sẽ nói thêm ở phần sau: Phải "ý tới, chân đi tới, mắt nhìn tới", phải "miệng nói tay làm”.

Tôi không kể kinh nghiệm của tôi, mà chỉ gợi lại một vài trận đánh trên và kết luận đó chính là một trong những "bí quyết" của người chỉ huy.

Có lần tôi đến thăm một làng chiến đấu. Để giữ con đường vào làng, các đồng chí ở đây bố trí một khẩu súng máy ở ngay cổng chính, giữa làng đắp một lô cốt cao có ba lỗ châu mai. Thoáng xem cũng thấy bố trí khẩu súng máy như vậy thật thà, chân phương quá! Xây đắp lô cốt như vậy có vẻ ngây thơ, khờ dại quá! Nói cho đúng thì đó là không mưu mẹo, chưa quán triệt sâu sắc tư tưởng, quan điểm về cách đánh của ta. Đánh giặc theo kiểu vỗ ngực, khoa dao “bớ ta đây” như thế thì có khi chưa bắn được giặc, giặc đã diệt mình, hoặc có khi vừa nổ súng bắn được vài phát đã bị kẻ địch bắn trả lại làm ta tê liệt ngay. Dù những ụ súng to như đống rơm ấy có bằng xi măng cốt sắt, kẻ địch -bắn súng này chưa sập thì dùng súng khác, phát trước không đổ thì phát sau, mãi cũng đổ.


Ta đã ít súng, tính năng vũ khí của ta có lúc lại kém hơn của địch mà bày ra như "bày hàng xén" thì nhất định chả mấy chốc "khánh kiệt gia tài". Vì súng ta chưa bắn tới địch, thì súng địch đã bắn tới ta. Vì ta có ít, địch có nhiều, ta bị hỏng một là thiệt thòi rất lớn, địch hỏng hai ba vẫn chưa ảnh hưởng lắm. Chính vì lẽ đó mà người chỉ huy càng phải suy nghĩ tìm mưu kế diệt địch. Có trường hợp cụ thể nào đó, ta có lực lượng nhiều hơn địch, tập trung vũ khí mạnh hơn địch, nhưng nếu người chỉ huy đánh giặc theo kiểu "vỗ ngực ta đây", ỷ lại vào vũ khí, ỷ lại vào quân đông, đánh giặc không theo đúng cách đánh của ta, không linh hoạt, mưu mẹo thì không những không thắng được địch mà có khi còn bị tổn thất nặng nề.


Làng mạc và núi rừng Việt Nam ta có nhiều địa hình địa vật phức tạp, hiểm hóc. Nếu người chỉ huy chịu khó tìm tòi suy nghĩ thì trong chiến đấu bất cứ hoàn cảnh nào, điều kiện nào cũng có thể tạo thành thế bí mật, bất ngờ. Bí mật, bất ngờ có sức mạnh không gì sánh nổi. Có quyết tâm, mưu mẹo thì ta nhìn thấy địch mà địch không nhìn thấy ta; ta bắn được địch mà địch khó bắn được ta; ta ít súng, tính năng vũ khí của ta thộp hơn địch nhưng uy lực sát thương địch lại rất lớn, v.v. Làm được như thế, kẻ địch mạnh mấy rồi cũng trở thành yếu, ngoan cố mấy cũng phải thua.


Năm 1946, chiến đấu với địch ở Thủ đô, bộ đội ta đã dùng nhiều mưu đánh giặc. Ta đóng ở Bắc Bộ phủ, địch ở khách sạn Mê-tơ-rô-pôn (khách sạn Thống Nhất bây giờ). Để bất ngờ tiêu diệt địch, ta đã đào một con đường ngầm dưới mặt đường sang tới dưới nền nhà khách sạn và đặt một quả bom 250kg. Địch hoàn toàn không biết. Ở nhiều nơi khác, ta cũng làm như vậy. Hồi đó, lực lượng của ta còn ít. Chiều tối, Bộ chỉ huy mặt trận huy động hàng ngàn dân quân tự vệ ngoại thành rầm rập kéo vào Hà Nội, nửa đêm và sáng lại phân tán đi ra. Giặc Pháp tưởng lầm là ta huy động hơn bốn vạn quân về bảo vệ Thủ đô. Khi tác chiến, để làm tròn một trong ba nhiệm vụ là "giam chân giặc ở Hà Nội một thời gian...", chúng ta không đánh theo kiểu chia ba tuyến: các cửa ô - Giáp Bát, Đuôi Cá - Hà Đông để bao vây địch như ý kiến của một sĩ quan Nhật tham gia. Chúng ta đã táo bạo cho tiểu đoàn 101 bố trí ở lại trong Liên khu I, và 4 tiểu đoàn bám ở các cửa ô, thực hiện thuật "trùng độc chiến". Địch quay vào đánh Liên khu I thì 4 tiểu đoàn ở bên ngoài đánh vào sau lưng. địch quay ra đánh về hậu phương, tiểu đoàn 101 lại đánh sau dưng chúng, tạo thành thế giàng co lôi kéo địch. Chính vì vậy địch đã mắc mưu ta.


Người chỉ huy còn có nhiệm vụ nữa là duyệt quyết tâm của cấp dưới. Vấn đề này rất quan trọng. Nhưng tôi chỉ nêu một kinh nghiệm mà tôi thường gặp và giúp tôi hoàn thành nhiệm vụ.

Khi duyệt quyết tâm của cấp dưới sau khi suy nghĩ chín chắn, xem xét, đối chiếu với chủ trương, kế hoạch chung, đối chiếu với quan điểm tư tưởng quân sự của Đảng vận dụng vào thực tiễn, người chỉ huy thấy chỗ nào đồng ý thì nói rõ là đồng ý, chỗ nào không đồng ý nói rõ là không đồng ý, thấy đúng cũng phân tích sâu thêm để cấp dưới tin tưởng vào quyết tâm của mình, thấy sai cần sửa như thế nào phải nói rõ. Tóm lại, duyệt quyết tâm của cấp dưới phải dứt khoát, kiên quyết, tuyệt đối không nể nang, do dự. Nể nang, do dự sau này sẽ hối không kịp. Khi quyết định cấp dưới sửa quyết tâm, cấp trên eần nghiên cứu xem khả năng sửa tới mức độ nào, tạo điều kiện cho cấp dưới thi hành.


Trong công tác, tiếp xúc với đồng chí Bộ trưởng Bộ quốc phòng, đồng chí Tổng tham mưu trưởng, tôi đã học tập được điều này. Khi duyệt quyết tâm hoặc ra mệnh lệnh, chỉ thị cho cấp dưới, đồng chí nói rõ ràng, dứt khoát và thái độ rất kiên quyết Thái độ của đồng chí đã giúp chúng tôi phấn khởi, tin ở mình, tin ở trên và kiên quyết làm tròn nhiệm vụ.


Trong kháng chiến chống Pháp có lần duyệt quyết tâm tác chiến của một trung đoàn, tôi phân vân không đồng ý hướng đột phá chủ yếu của đơn vị. Tôi muốn chuyển hướng đột phá chủ yếu tới phía núi cao để đánh xuống. Nhưng đơn vị nêu khó khăn về đường sá xa, thời gian gấp, v.v. cộng với một phần tư tưởng chủ quan của mình, nên tôi đã đồng ý với quyết tâm đó. Đồng ý rồi, nhưng trong bụng vẫn phấp phỏng, băn khoăn. Quả nhiên, khi tác chiến gặp nhiều khó khăn... Lúc này nghĩ lại thì đã muộn. Bài học ấy làm cho tôi nhớ rất lâu Trong chiến dịch Điện Biên Phủ, tôi cũng gặp lại một tình huống gần giống như vậy. Tôi không đồng ý với quyết tâm của một tiểu đoàn trưởng. Đồng chí chính ủy đại đoàn và cơ quan tham mưu cũng nhất trí với tôi. Nhưng tiểu đoàn trưởng cứ vin lý do này, lý do khác để khỏi phải thay đổi cách đánh. Vì thời gian chiến đấu có hạn, buộc tôi phải ra mệnh lệnh để cấp dưới chấp hành ngay. Thấy tiểu đoàn trưởng nêu nhiều khó khăn, tôi cũng phải suy nghĩ... Tôi quyết định cùng tiểu đoàn trưởng đi xem xét thực địa, nghiên cứu địch và địa hình. Qua nghiên cứu thực tế, tôi càng thấy rõ quyết tâm của tiểu đoàn trưởng không được chính xác. Tôi ra lệnh cho tiểu đoàn trưởng dứt khoát phải sửa đổi quyết tâm, không được một mảy may trù trừ do dự. Tất nhiên, tiểu đoàn trưởng cũng khó chịu, nhưng dần dần và đến lúc bước vào chiến đấu thì tiểu đoàn trưởng đã rõ vấn đề hơn.

Quyết tâm phải dứt khoát, kiên quyết. Duyệt quyết tâm cũng phải dứt khoát, kiên quyết. Đó cũng là bài học sâu sắc đối với tôi.

Trận Tu Vũ trong chiến dịch Hoà Bình tháng 12 năm 1951 cũng là một trong những bài học quyết đoán của người chỉ huy.

Cứ điểm Tu Vũ có 1 tiểu đoàn lính đánh thuế Ma-rốc, 1 xe tăng, 2 chiến xa xung kích, 1 ô tô bọc sắt... Để mở màn chiến dịch Hoà Bình, phá vỡ phòng tuyến sông Đà, mở đường tiến công vào thị xã Hoà Bình, tiêu diệt sinh lực địch. trung đoàn X của đại đoàn nhận nhiệm vụ tấn công tiêu diệt cứ điểm Tu Vũ. Tình hình cụ thể có nhiều khó khăn. yêu cầu mỗi cán bộ. chiến sĩ trong đơn vị phải có quyết tâm rất cao mới bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ. Để tiếp cận Tu Vũ, ngoài mấy con đường có sẵn đã bị lộ và một phía là sông, còn lại thì địa hình xung quanh đều trống trải và lầy lội. Tuy vậy, khó khăn về địa hình cũng không gây cản trở lớn. so với tình hình địch có nhiều phức tạp hơn.


Trước đây cán bộ trung đoàn thuộc đại đoàn bạn đi nghiên cứu chuẩn bị chiến trường bị địch phục kích, đã để mất dự án kế hoạch tác chiến khu nam Tu Vũ. Vì vậy địch đã đề phòng và tăng cường phòng ngự. Khi đại đoàn chúng tôi nhận nhiệm vụ đánh Tu Vũ thì bộ phận đi chuẩn bị chiến trường ngày 6 tháng 12 cũng bị địch phục kích bắt mất một người, có đồng chí hy sinh.


Chỉ còn vài ngày nữa, đại đoàn phải nổ súng tiêu diệt Tu Vũ, mở màn chiến dịch. Nhưng quân địch ở đây càng tăng cường tuần tiễu, thường xuyên ngày đêm cho một bộ phận ra phục kích trên đường ta có thể tiếp cận. Máy bay trinh sát và chiến đấu luôn bay trên vùng trời xung quanh Tu Vũ. Pháo binh địch bắn tập kích bất ngờ và bắn chặn những nơi ta có thể tiến quân, tập kết. Tình hình rất căng thẳng nhưng cán bộ các cấp vẫn ngày đêm bám sát vị trí địch. vào tận hàng rào dây thép gai, xem xét từng mô đất, nắm quy luật hoạt động, chỗ mạnh và chỗ yếu của địch. Trong những ngày chuẩn bị và trước giờ xuất kích, đơn vị đã dự kiến những khó khăn có thể xảy ra, những tình huống đột biến sẽ đến, động viên mọi người phải có quyết tâm rất cao, tinh thần khắc phục khó khăn rất lớn mời làm tròn nhiệm vụ. Tới ngày 10 tháng 12, bộ đội tiến vào chiếm lĩnh trận địa.


Quả nhiên, khi tiến vào chiến đấu, đơn vị đã gặp rất nhiều khó khăn. Hồi 7 giờ rưỡi tối, tiểu đoàn 80 và đơn vị súng cối 82 mi-li-mét đang trên đường vào chiếm lĩnh trận địa thì tổ sục sạo đi trước gặp địch phục kính, hai bên nổ súng, địch bỏ chạy. Từ chiều pháo địch bắn phá rải rác, nhưng sau khi gặp tổ sục sạo của ta, pháo địch càng bắn dữ dội hơn. Do đó, một số đơn vị lạc đường, tiến quân, bố trí chồng chéo vào nhau. Tiểu đoàn 29 và bộ phận chỉ huy của tiểu đoàn 23 lại gặp nhau ở sân bay đã đi cùng một đường nên lộn xộn. Đại đội 154 và một khẩu pháo bị lạc, một vài đơn vị khoe mất hên lạc với cấp trên. Đại đội 225 tiểu đoàn 322 tiến gần đến cứ điểm của địch khoảng 200 mét thì tổ sục sạo gặp một trung đội địch phục kính. Chúng bắn súng, hô xung phong, rồi rút chạy. Súng máy, súng cối ở khu C của Tu Vũ bắn ra rất mạnh. Pháo binh địch từ Chẹ, Đá Chông, Thủ Pháp vẫn tập trung bắn không ngớt vào khu vực ta bố trí. Một khẩu súng cối 82 mi-li-mét của ta bị hỏng. Khẩu đội pháo tiến theo mũi của tiểu đoàn 29 bị pháo địch sát thương nặng, nên được lệnh rút. Tiểu đoàn phó tiểu đoàn 322 đi kiểm tra trận địa, bị thương. Tuy vậy, các đơn vị bộ binh của tiểu đoàn 322 đã bám sát hàng rào của địch khoảng 50 mét. Nhưng pháo binh yểm hộ cho bộ binh đánh khu A và B chưa bố trí xong, đường dây điện thoại bị đứt nhiều đoạn, số bị thương của ta ngày càng tăng.
Trước tình hình đó, đảng ủy các cấp đã kiên quyết lãnh đạo bộ đội giữ vững quyết tâm, cán bộ phân công nhau trực tiếp đi đôn đốc các đơn vị pháo binh chiếm lĩnh trận địa. Các mũi bộ binh đã bám sát hàng rào, đào công sự, cắt dây thép gai, v.v.


Tuy nhiên, vẫn còn nhiều khó khăn. Quá giờ quy định, cán đơn vị chưa hoàn thành chiếm lĩnh trận địa. Trong khi đó lại nảy thêm một khó khăn mới. Đại đội 227 tiểu đoàn 322 thấy toàn bộ trận địa bị lộ nên đúng giờ đã tự động nổ súng, sau đó đại đội 225 cũng cho liên tục bộc phá. Cuộc chiến đấu ở khu C bắt đầu, nhưng chưa liên lạc được với trung đoàn. Lúc này trong cán bộ đâu có ý kiến: "Đánh hay thôi? đánh liệu có thắng không? chưa đánh mà đã thương vong như vậy liệu bộ đội còn giữ vững quyết tâm không?", v.v. Có một số cán bộ xao xuyến. Thường vụ đảng ủy trung đoàn X được triệu tập về sở chỉ huy trung đoàn hội ý. Cùng lúc ấy, bí thư đảng ủy trung đoàn nhận được điện của đồng chí Song Hào, bí thư đảng ủy đại đoàn: "Đảng ủy” phải sáng suốt phân tích tình hình ta, địch cụ thể, toàn diện, tìm cho ra cái gì là khó khăn phải giải quyết ngay. Không nên hấp tấp nhìn vào một vài việc mà đánh giá chung cả tình thế. Hạ quyết tâm lúc này phải thật chắc chắn, phải dũng cảm"...


Trong cuộc hội ý quan trọng đó, trung đoàn trưởng và chính ủy đã phân tích sâu sắc lời căn dặn của đồng chí bí thư đảng ủy đại đoàn, lấy hiện tượng dao động của một vài cán bộ để đối chiếu, liên hệ. Sau 20 phút trao đổi, đảng ủy trung đoàn nhất trí: Tuy có nhiều khó khăn như quân số thương vong không ít, mất liên lạc với bộ phận đánh khu C, nhưng quyết tâm của hầu hết đảng viên và quần chúng vẫn không hề lay chuyển, hận thù sôi sục, quyết tâm giết giặc lập công rất cao. Địch chỉ bắn dữ dội từ ngoài 100 mét trở ra, càng tiếp cận ta càng tránh được pháo địch sát thương. Pháo ta đã lắp xong và đang đẩy vào trận địa. Mặc dầu đất cát bị lún, các cỡ hỏa lực của địch bắn ra rất rát, anh em vẫn kiên quyết đẩy pháo vào sát vị trí địch. Bộ binh thì mũi chủ công có bị thiệt hại nhưng không đáng kể, mũi phụ cũng đã tiếp cận được. Mặt khác, qua hiện tượng đối phó của địch càng chứng tỏ chúng đang lo sợ, dao động, lúng túng. Như vậy là sức của đơn vị còn mạnh, còn đủ khả năng tiêu diệt Tu Vũ, chỉ cần phá vỡ được vỏ cứng, thọc đúng vào chỗ yếu thì nhất định địch sẽ tan rã. Mọi người trong đảng ủy trung đoàn, đại đoàn còn nhớ rất rõ lời Đại tướng Võ Nguyên Giáp căn dặn: "Trận đầu phải thắng!". Tu Vũ là trận mở màn chiến dịch. Cần củng cố quyết tâm, chống tư tưởng dao động, do dự của người chỉ huy, của cấp lãnh đạo, chống mọi hành động không tốt có ảnh hưởng đến vấn đề chỉ huy... Trong lúc đang thảo luận, đảng ủy nhận được báo cáo: Một vài cán bộ hy sinh tiểu đoàn trưởng và chính trị viên tiểu đoàn 29 bị thương, nhưng không một ai xao xuyến. Quyết tâm tiêu diệt Tu Vũ để trả thù cho đồng đội, đồng chí càng cao.


Sau hơn hai giờ đồng hồ chiến đấu quyết liệt, đến 0 giờ 10 phút ngày 11 tháng 12, tiểu đoàn 322 đã hoàn toàn làm chủ khu C của Tu Vũ. Mọi việc chiếm lĩnh chuẩn bị nổ súng tấn công khu A và B vẫn tiếp tục rất khẩn trương dưới hỏa lực ác liệt của địch. Mọi người động viên lẫn nhau, không một ai do dự, không một ai chùn bước.


Đến 1 giờ 45 phút, các đơn vị đã hoàn thành chiếm lĩnh trận địa, trừ tiểu đoàn 322 vẫn bị mất liên lạc. Nhưng do được đại đoàn cho biết 322 đã giải quyết xong khu C nên trung đoàn ra lệnh cho tiểu đoàn 29 và 23 nổ súng. Pháo binh ta bắt đầu bắn thẳng vào lô cốt địch.


Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của đảng ủy đại đoàn, với quyết tâm sắt đá như thế, với sức chiến đấu mạnh mẽ như thế, trung đoàn X đã vượt mọi khó khăn, quyết tâm giành thắng lợi. Mặc dầu địch cho xe tăng ra bịt cửa mở; xe bọc sắt, pháo binh, súng máy bắn chia cắt đội hình; bộ binh ra phản kích, v.v., nhưng chúng không thể nào cản nổi sức tấn công vũ bão của những con người có quyết tâm sắt đá, có lòng tin mãnh liệt vào thắng lợi. Đến 3 giờ rưỡi, Tu Vũ hoàn toàn bị tiêu diệt. Trận đánh mở màn chiến dịch thắng lợi giòn giã. Phòng tuyến sông Đà bị chọc thủng và cửa tiến vào thị xã Hoà Bình đã được mở rộng.

Bài học quyết tâm sắt đá này, đối với cán bộ, chiến sĩ đại đoàn chúng tôi không bao giờ quên được.

Trong chiến đấu, người chỉ huy cần luôn luôn đề cao trách nhiệm trong bất cứ tình huống nào. Đặc biệt trước những tình huống quyết định thành bại của trận đánh, người chỉ huy không được buông trôi, bỏ qua, phó thác cho dưới, khoán trắng cho đơn vị; có gan chỉ huy phải có gan chịu trách nhiệm.

Dưới đây, tôi kể thêm một câu chuyện nữa về quyết tâm và trách nhiệm người chỉ huy, theo tôi, câu chuyện này cũng là bài học rất đáng ghi nhớ.

Sau khi tiêu diệt cứ điểm Nà Han ở biên giới, mùa xuân năm 1950, trung đoàn X phối hợp cùng trung đoàn bạn và được tăng cường một số pháo, súng cối có nhiệm vụ tấn công tiêu diệt địch ở Thất Khê để xây dựng lực lượng, xây dựng truyền thống đơn vị. Lần đầu tiên tác chiến tập trung trung đoàn, ai nấy đều háo hức, nóng lòng mong đợi được xuất trận. Các cơ quan dân, chính, đảng địa phương động viên bộ đội rất sôi nổi. Từng đơn vị không ngớt động viên nhau, chúc tụng nhau chiến thắng.


Tại sở chỉ huy mặt trận, có đầy đủ các đại biểu chính quyền địa phương, tỉnh ủy, các nhà văn, v.v. Mọi người hớn hở, bàn tán, mong đợi giờ nổ súng. Anh Chu Huy Mân và tôi theo dõi tình hình chiếm lĩnh trận địa của bộ đội. Trung đoàn X đã triển khai chiếm lĩnh xong. Trung đoàn bạn chưa liên lạc được với các cơn vị của mình. Địch ra sục sạo chiếm mất đồi, nơi ta dự định bố trí pháo binh của mặt trận. Ngoài ra, không còn dùng pháo binh, súng cối bắn chặn đường tiến quân của trung đoàn bạn. Tình hình lộn xộn vẫn kéo dài. Trung đoàn bạn chưa nắm được quân, các đơn vị lạc lung tung, pháo, cối một nơi, bộ binh một nẻo. Anh Chu Huy Mân và tôi trao đổi với nhau, thấy rằng thực chất của vấn đề hiện tại là tư tưởng, là quyết tâm của cán bộ và chiến sĩ, cộng với trình độ tác chiến tập trung của bộ đội chưa được rèn luyện kỹ. Tình hình tuy có nhiều khó khăn thật, nhưng nếu từ trên xuống dưới có quyết tâm cao - cũng còn khả năng khắc phục. Tuy nhiên căn cứ vào quá trình theo dõi từ khi chuẩn bị chiến đấu, cộng với tình hình hiện tại, anh Chu Huy Mân và tôi đều thấy quyết tâm của cán bộ, chiến sĩ chưa vững chắc như vậy, còn có thể có nhiều khó khăn hơn nữa, nếu cứ tiếp tục tiến vào chiếm lĩnh, nổ súng, tác chiến ngay đêm nay thì không chắc giành được thắng lợi.


Trong khi chúng tôi trao đổi, các đại biểu chính quyền, tỉnh ủy, văn nghệ sĩ chăm chú theo dõi ý kiến chúng tôi và hình như muốn chúng tôi đừng quyết định thôi đánh. Chúng tôi suy nghĩ rất nhiều đến sự háo hức mong lập công của đơn vị, đến sự động viên của các cơ quan dân, chính, đảng. Nhưng đánh thì không chắc thắng. Anh Chu Huy Mân và tôi đều nhất trí như vậy1 (Lúc này các đồng chí Chu Huy Mân và Vương Thừa Vũ được phân công chỉ huy một mặt trận độc lập - BT). Đã không chắc thắng mà cứ quyết định đánh là phiêu lưu, mạo hiểm, là coi thường sinh mệnh quần chúng. Thấy chúng tôi bàn như vậy, các đồng chí địa phương đều tham gia ý kiến là nên xem xét lại và đề nghị cứ cho đánh. Các văn nghệ sĩ cũng mong cứ cho đánh để ca ngợi những chiến công oanh liệt của các chiến sĩ, mặt khác cũng muốn xem một trận đánh lớn như thế nào. Nhưng không thể được, không vì hãnh diện cá nhân mà quyết định liều lĩnh, tổn hại đến xương máu chiến sĩ, ảnh hưởng đến vốn liếng của Đảng, đến thành bại của cách mạng, nhất là đây là trận đánh tập trung để xây dựng lực lượng, xây dựng truyền thống đơn vị.


Chúng tôi quyết định hai trung đoàn và tất cả các đơn vị tham chiến lui quân, rời khỏi chiến trường trở về vị trí tập kết.

Quyết định ấy truyền đi, mọi người trong sở chỉ huy đều bàng hoàng ngạc nhiên. Nhưng không thể nào quyết định khác, mặc dầu có những đơn vị vẫn tiếp tục đề nghị xin ở lại đánh Thất Khê. Có những cán bộ, chiến sĩ dùng dằng, lưỡng lự không muốn quay trở về, vì sợ ngượng ngùng với bà con xóm làng. Ra đi hứa hẹn như thế, bây giờ không đánh lại trở về.


Trước tình hình đó, chúng tôi phải ra lệnh: "Kiên quyết lui khỏi chiến trường không được trù trừ do dự". Các đơn vị chấp hành triệt để, bảo đảm được lực lượng về vị trí tập kết. Hồi đó, cũng có cán bộ không bằng lòng, nhưng dần dần mọi người đều nhất trí. Nếu đêm hôm đó cứ đánh liều thì nhất định tổn thất lớn mà vẫn không hoàn thành nhiệm vụ. Trận đầu đánh tập trung không thắng sẽ gây nên khó khăn biết chừng nào cho việc xây dựng đơn vị. Mọi người đều thở phào nhẹ nhõm đối với việc lui quân hoàn toàn chính xác và rất kiên quyết ấy.


Qua đó, ta thấy rằng người chỉ huy phải rèn luyện cho mình có bản lĩnh dám đánh, nhưng phải có gan dám rút. Đã thấy không có khả năng đánh thắng, lui có lợi hơn, khi khác đánh có lợi thì kiên quyết không đánh. Người chỉ huy không những có gan chủ động đánh mà còn phải có gan chủ động lui quân. Đã ra lệnh lui quân thì kiên quyết chỉ huy lui quân, bảo toàn lực lượng không một mảy may do dự, tiếc rẻ. Khi cần thiết dám hạ lệnh lui quân cũng là một yêu cầu đối với người chỉ huy, cũng là dũng cảm và mưu trí1 (Ý tác giả nói trong trường hợp hoạt động độc lập và được cấp trên giao quyền quyết định - BT). Nhưng khi cần hạ lệnh đánh thì nhất định đánh đến cùng.


Đánh hay lui là căn cứ vào tình hình cụ thể lúc đó, nhưng tất cả phải vì lợi ích của cách mạng, vì thắng lợi của cách mạng cao hơn hết, không được bơm to khó khăn, lấy cớ là bảo vệ lợi ích lâu dài của cách mạng để nguỵ trang cho tư tưởng bảo mạng rồi tuỳ tiện cho lui quân, coi như thế cũng là quyết tâm, coi như thế cũng là vì lợi ích của cách mạng thì không được.

Để anh em cán bộ cơ sở dễ nhớ những điểm chính, tôi tóm lại những ý chính về cấu trúc và bố trí trận địa:

- Tam giác nhỏ trong tam giác lớn

- Chéo nhỏ trong chéo lớn

- Độc lập trong liên hoàn

- Chủ động trong bị động

- Điểm khống chế diện, diện bảo vệ điểm

- Nhiều tầng có chiều sâu

- Kết hợp: xa với gần, trong với ngoài, trước với sau, trên với dưới

- Hiểm hoè, bí mật, chéo sườn, thúc hông

- Cơ động rộng rãi, thoải mái, tập trung

- Thế cọp rình heo, thế mèo vồ chuột.

Về cách đánh:

- Phát hiện địch từ xa Làm chậm bước tiến của địch

- Làm địch mệt mỏi tiêu hao, lừa địch vào thế bất lợi

- Địch động ta phải động hơn

- Cắm trà phá lưới, rút lẫy bẻ thói

- Bí mật bất ngờ, đột nhiên, mãnh liệt

- Giữ mẹ, dắt con, xoay tròn bốn phía

- Kết hợp dũng mưu, dùng nhiều lối đánh

- Vận động tấn công, thúc hông chặt sườn...


Bài văn vần này, sau được anh em đơn vị hưởng ứng sửa chữa thành các đoạn ca dao ngắn. Để giúp cán bộ cơ sở bố trí cụ thể, phù hợp với cách đánh của ta, tôi thường cùng cán bộ tác chiến, kỹ thuật công trình đi xem xét từng vị trí cụ thể, nghiên cứu bố trí từng hỏa khí súng máy, súng ĐKZ, pháo chống tăng..., có một vấn đề cũng phải tranh luận khá chật vật. Một số anh em quan niệm bố trí hỏa khí trong phòng ngự làm sao phải bắn được nhiều hướng, bắn được xa, phát huy hết tính năng của hỏa khí. Vì vậy có trận địa pháo, anh em đặt nghênh ngang trên đỉnh núi. Tôi thường nói đùa là con gà ngồi trên mâm xôi. Có những khẩu súng chống tăng, khẩu súng máy đặt ngay ở mỏm đất cao nhất, ở cổng làng, ở ngã ba ngã tư đường cái. Tất nhiên tôi không bác bỏ hoàn toàn cách bố trì này. Nhưng bố trí theo kiểu Trương Phi vỗ ngực: "Bớ ta đây!...", như vậy không sớm thì muộn cũng sẽ bị diệt.


Anh em giở lý ra là theo tính toán thì một phương tiện chống tăng, một phương tiện chống đổ bộ diệt được mấy tăng, mấy xuồng đổ bộ là hết đời... Vậy thì ta cũng phải có số lượng bao nhiêu vũ khí đó mới đủ sức đánh lại bao nhiêu xe tăng, bao nhiêu phương tiện đổ bộ của địch. Nghe anh em trình bày tôi lo quá. Trệch rồi! lệch cả nhận thức lẫn quan điểm rồi!


Tôi không bác bỏ cách tính toán của anh em, nhưng đối với ta, người không đông, công nghiệp quốc phòng còn nghèo, không thể đánh theo kiểu đó được. Ta phải đánh thắng kẻ địch có đông quân hơn ta, có nhiều vũ khí hiện đại hơn ta, có tầm bắn xa hơn vũ khí của ta. Ta chưa với tới địch thì nó đã với tới ta trước.


Đối với ta nếu có nhiều vũ khí hiện đại để đánh địch thì càng tốt. Nhưng nếu không có đủ vũ khí này thì phải tìm trăm phương ngàn kế khác đánh địch. Diệt địch, nhưng phải giữ mình. Đánh giặc phải có hy sinh, nhưng tìm mọi cách tốt nhất cho quần chúng đỡ đổ xương máu, đỡ phải hy sinh. Hỏa khí của ta phải diệt được nhiều địch nhất, tuổi thọ phải kéo dài nhất chứ không phải diệt được 3 - 4 xe tăng địch thì hết đời. Vì vậy phải mưu mẹo, phải tinh khôn. Tuyệt đối không được đánh theo kiểu "đọ vàng với tư bản", không được bài binh bố trận theo kiểu bày hàng xén.


Chính vì dân tộc ta có cách đánh truyền thống mưu trí, thông minh mà đã thắng nhiều đội quân xâm lược có số lượng đông hơn ta nhiều lần, có trang bị kỹ thuật hiện đại hơn ta nhiều lần.


Sau khi giải thích cho anh em và bố trí thực tế tại trận địa, tôi cho xây dựng một công sự kiên cố. Công sự được xây dựng bằng bê tông cốt thép, có lỗ châu mai nhỏ để tăng sức đề kháng. Chúng tôi dùng lần lượt các loại hỏa khí bắn thử, thì rõ ràng là phát này chưa trúng thì phát sau sẽ tin; súng này bắn không vỡ thì loại khác sẽ phá tan...


Rõ ràng là bê tông cốt thép, đạn to, súng lớn mà bố trí lộ liễu cũng không có tác dùng là bao, sớm muộn cũng bị diệt. Tôi cho anh em đi xem một khu chốt phòng thủ khác với tư cách là đối phương phán đoán xem trận địa và các hỏa khí của ta bố trí như thế nào? Có đồng chí ngồi ngay ở miệng lỗ châu mai mà không biết, phán đoán bố trí của ta sai trệch cả.


Tôi kết luận: bí mật là cường độ mạnh nhất, trong chiến đấu đối phương cũng chủ quan phán đoán ta như vậy. Ta bố trí phòng thủ mưu mẹo, có chỉ huy thao lược linh hoạt nữa thì dù chúng có số lượng đông gấp hơn ta bao nhiêu lần cũng chỉ là nhưng bia thịt mà thôi; có vũ khí, trang bị hiện đại cũng sa vào bẫy của ta mà thôi.


Mỗi lần bố trí phía ta xong tôi lại ra phía trước, đứng vào cương vị đối phương xem xét phán đoán ta, sau đó lại bổ sung phương án. Năm 1961, khi nghiên cứu ở khu giới tuyến tạm thời Vĩnh Linh, tôi đi suốt dọc bờ sông Bến Hải từ phía đông lên mạn đồi núi phía tây, với danh nghĩa là đoàn cán bộ nghiên cứu chống lụt của Trung ương về địa phương kiểm tra. Chúng tôi đi trên bờ, bọn nguỵ quân Sài Gòn có một tổ đi thuyền dưới sông, chửi đổng khiêu khích, vài tên đi xe đạp ở bờ sông bên kia...


Ta với địch là đấu tranh giai cấp, là một mất một còn, nhưng lúc đó cán bộ cơ sở của ta chân phương quá, xây dựng biết bao nhiêu trụ sở, nhà ngói, lò vôi, lò gạch, v.v. Nhưng nhà là nhà, lò vôi là lò vôi, không biết xây thành thế trận, không dám xây thành ổ chiến đấu, làm sẵn lỗ châu mai khi cần chỉ việc đẩy hòn gạch ra là bắn được. Anh em sợ vi phạm hiệp nghị Giơ-ne-vơ. Tôi nói: đấu tranh giai cấp, kẻ thù thì nham hiểm, nếu ta ngây thơ như vậy thì bị diệt lúc nào không biết. Đây là một vấn đề cụ thể trong xây dựng kinh tế phải kết hợp với quốc phòng. Chúng tôi bàn với anh em, mọi việc xây dựng nhà cửa, đường sá, thuỷ lợi, v.v. đều phải kết hợp chặt chẽ với phương án tác chiến phòng thủ, phải hình thành các cụm chiến đấu liên hoàn...


Xem xét bố trí xong, tôi muốn đứng ra phía trước quan sát lại trận địa của mình xem sao. Không có cách nào khác, tôi và vài cán bộ giúp việc phải đi bộ qua cầu Hiền Lương đến giữa sông nhìn về bờ Bắc... Mấy tên lính nguỵ từ bờ bên kia hối hả chạy ra cầu quát tháo:

- Đi đâu? đi đâu? các anh là ai? chỉ được đến giữa cầu thôi không được đi quá.

Chúng giơ súng gạt chúng tôi trở lại. Một cán bộ đi theo tôi ra đôi co với chúng một lát, để chúng tôi có nhiều thì giờ xem xét nhìn lại phía trận địa của mình ở bờ Bắc. Tôi chợt nhìn ra cái mố cầu: ôi! đó có thể là một hỏa điểm bí mật nhô ra, bắn dọc ven sông nếu kẻ địch dùng thuyền, dùng xuồng đổ bộ lên bờ Bắc...
Phải khẩn trương, bí mật, cải tạo ngay cái mồ cầu đó.

Sau này có nhiều trận chiến đấu khác, tôi thường gặp trường hợp gần giống như vậy. Với tinh thần trách nhiệm của người chỉ huy, tôi cứ nói, cứ làm theo tình hình thực tế lúc đó thực ra trong thâm tâm tôi không hề nghĩ đến những chữ "gương mẫu”, "xung phong", "có mặt"... Mãi về sau, anh em ngồi "bù khú” với nhau kể lại chuyện cũ, tôi nói rõ: Cán bộ cấp dưới và chiến sĩ có khi để ý cả cử chỉ, thái độ rất nhỏ từ câu nói, nụ cười, đến cả cái nhếch mép của người chỉ huy cấp trên. Cử chỉ, thái độ ấy dù rất nhỏ nhưng đã có tác dụng rất lớn đối với mọi người xung quanh. Năm 1950, trong chiến dịch Biên Giới, giua lúc tình huống vô cùng khẩn cấp, đại đoàn đang xuất kích vận động tấn công tiêu diệt binh đoàn Lơ-pa-giơ và Sác-tông thì tôi bị chảy máu dạ dày, bụng đau quặn, người tái dần rồi ngã vật ra. Đồng chí Minh Tâm, bác sĩ, khuyên tôi nằm nghỉ để tiếp máu. Tôi sốt ruột vô cùng, đòi cáng đi theo đơn vị xuất kích. Điện thoại cũng kéo đi theo. Chuông điện thoại réo liên hồi. Tôi cầm ống nghe. Tiếng đồng chí Đại tướng Võ Nguyên Giáp dõng dạc và ấm áp:

- Sao tiếng nói lại khàn khàn thế?

Tôi trả lời:

- Tôi bị chảy máu dạ dày.

Sau khi hỏi thăm sức khoẻ, căn dặn ân cần, đồng chí hỏi tình hình chiến sự và chỉ thị bổ sung một số điểm về nhiệm vụ.

Tôi thấy khoẻ hẳn lên, tiếng nói của người chỉ huy cấp trên đến với tôi rất đúng lúc. Tôi ốm đau, đó là khó khăn của bản thân, nhưng cũng quan hệ tới đơn vị. Tiếng nói của đồng chí Đại tướng đã an ủi, khích lệ tôi rất lớn. Tôi muốn vùng dậy bám sát đơn vị, nhưng mệt quá, không dậy được. Tôi vẫn nằm, nhờ một đồng chí quay điện thoại để tôi nói chuyện với đồng chí đại đoàn phó về ý định tác chiến mà tôi vừa báo cáo với cấp trên. Tin tôi bị chảy máu dạ dày truyền đi rất nhanh qua các chiến sĩ thông tin, các cán bộ tham mưu. Nhưng lúc đó, mệnh lệnh của tôi vẫn truyền đi đều đặn tới các đơn vị. Các cán bộ cấp dưới vẫn nghe thấy tiếng nói của tôi. Lúc ấy, tôi cho rằng thái độ và việc làm như thế là tất nhiên đối với trách nhiệm của người chỉ huy. Thực ra cũng đúng như vậy. Về sau anh em kể lại, giữa lúc tình huống khẩn cấp như thế, được tin người chỉ huy trực tiếp của mình bị mệt, nếu gián đoạn chỉ huy thì không thể nào tránh khỏi sù xúc động lo lắng. Nhưng cũng giữa lúc ấy lại được nghe tiếng nói, được chấp hành mệnh lệnh của người chỉ huy thì niềm tin, sự phấn chấn, quyết tâm làm tròn nhiệm vụ lại tăng lên rất nhiều. Về sau này, trong một vài chiến dịch khác, tôi lại gặp tình huống éo le như trên. Nhưng mọi việc giải quyết lại có kinh nghiệm hơn.


Ngoài ra có những trường hợp, nếu chỉ dùng mệnh lệnh, dùng lời nói cũng chưa đủ bảo đảm công việc thành công chắc chắn, thì người chỉ huy phải trực tiếp đến tận nơi, bắt tay vào hành động thực sự.


Thí dụ: Việc đi chuẩn bị chiến trường trong chiến dịch Tây Bắc. Muốn lọt vào tận sào huyệt địch để điều tra tình hình, cần phải vượt qua một chặng đường rừng rất gian khổ, phải đồi phó với địch rất căng thẳng và nguy hiểm. Là một đại đoàn trưởng trực tiếp nhận nhiệm vụ này, tôi cũng biết trước những khó khăn ấy. Nhưng tôi đã cùng đi với anh em, cũng leo núi cao, vượt suối lũ, lẩn tránh địch phục kích, cơm đùm cơm nắm, đi vào sâu tận sào huyệt địch. Tôi cũng cùng anh em nằm sát vị trí giặc suốt hai ngày liền để nghiên cứu nắm quy luật hoạt động của địch. Chính tinh thần, thái độ đó đã thúc đẩy cán bộ cán cấp trong đoàn cán bộ chuẩn bị chiến trường nghiên cứu địa hình, nghiên cứu địch đến nơi đến chốn, cấp trực tiếp chiến đấu càng nghiên cứu tỉ mỉ, cụ thể hơn, bò vào tận hàng rào dây thép gai của địch, xem xét từng mô đất, từng lùm cây, bố trí cụ thể từng khẩu súng, từng mũi đột kích, v.v. Sự có mặt của người chỉ huy trong những lúc khó khăn, nguy hiểm là rất quan trọng. Chuẩn bị chu đáo như vậy, tất nhiên khi tác chiến sẽ có nhiều thuận lợi, bảo đảm chiến thắng.


Những trận đánh trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, sở chỉ huy đại đoàn chúng tôi thường ở cách mục tiêu tấn công không ngoài 2 ki-lô-mét, có trận cần thiết chúng tôi chia nhau xuống các sở chỉ huy trung đoàn. Sở chỉ huy trung đoàn chỉ cách mục tiêu 500 - 600 mét, tiểu đoàn đi sát với đại đội chủ công, đại đội đi ngay sau trung đội chủ công. Do đó, chúng tôi luôn luôn nắm chắc được tình hình và xử trí kịp thời.


Vừa qua, trong chiến đấu với bọn giặc xâm lược, ỷ lại vào hỏa lực của máy bay là chính, có vùng chúng dùng nhiều hỏa lực của pháo mặt đất và pháo hạm, sở chỉ huy các cấp cần tuỳ theo tình hình cụ thể mà bố trí cho thích hợp. Nhưng bất cứ ở trường hợp nào, sở chỉ huy đặt ở đâu thì người chỉ huy cũng phải nắm được tình hình địch, tình hình ta, hiểu được diễn biến của chiến sự để có quyết tâm kịp thời và chính xác. Hết sức tránh vì quá chú ý đến an toàn mà đặt sở chỉ huy quá xa, chỉ huy cách bức, khoán trắng cho cấp dưới, sẽ không bảo đảm cuộc chiến đấu thu được thắng lợi toàn vẹn, có khi còn gặp nhiều khó khăn.

Đợt 2 chiến dịch, đơn vị lại hành quân vượt qua sông Mã, bên kia sông có vị trí địch. Để bảo đảm vượt sông an toàn, dợn vị đã hết sức giữ bí mật bến qua sông, một mặt cho bộ đội bí mật bắc cầu, bố trí một số hỏa lực sẵn sàng chiến đấu, mặt khác quân báo và một tiểu đoàn bộ binh của đại đoàn vượt trước sang bên kia sông bám sát vị trì địch. bố trí yểm hộ cho toàn đơn vị vượt sông. Cuộc hành quân vượt sông của đại đoàn được chuẩn bị và tổ chức chu đáo, tỉ mỉ đã bảo đảm cho toàn đơn vị sang sông nhanh chóng và gọn ghẽ.
Trong trú quân, cán bộ chỉ huy lo ngại nhất là khi đơn vị bố trí đội hình không có thế, tuần tra canh gác không nghiêm mật; tổ chức kỷ luật không chặt chẽ; kế hoạch đánh địch dưới đất trên không không có hoặc có nhưng sơ sài chung chung vài nét đại cương, v.v.


Tất cả những thiếu sót sẽ dẫn tới lộ bí mật. Khi địch oanh tạc hoặc địch đánh bất ngờ thì dễ bị rối loạn đội hình, bị động lúng túng, không điều động được quân, bộ đội có thể bị tổn thất nặng hoặc tan vỡ đội hình, và như vậy mục đích của trú quân sẽ không còn nữa. Bộ đội không được nghỉ ngơi, sức khoẻ không được hồi phục, công việc chuẩn bị chiến đấu không làm được v.v. Nhưng muốn trú quân tốt thì trước hết tổ chức hành quân phải tốt.


Quan hệ giữa hành quân và trú quân rất khăng khít. Công tác của đội tiền trạm và đội thu dung rất quan trọng. Tiền trạm cẩu thả, thu dung lếch thếch không những hành quân nát đội hình mà trú quân cũng nát đội hình. Trong kháng chiến chúng ta tổ chức đội tiền trạm thường có cán bộ tác chiến: tổ trinh sát, thông tin và liên lạc., dân vận, bảo vệ, hậu cần, vệ binh, v.v. Cán bộ tham mưu của đại đoàn phụ trách chỉ huy anh em đi trước gấp rút tiến hành mọi việc, từ việc đánh dấu đường, chuẩn bị cầu phà đến việc tung trinh sát nắm tình hình địch. Cán bộ dân vận, bảo vệ liên hệ với cấp ủy và chính quyền địa phương, với dân quân tự vệ, v.v. nắm tình hình địa phương, tình hình phản động nội địa, cùng địa phương tổ chức tuần tra canh gác, theo dõi bọn nghi vấn, bảo đảm an toàn khi trú quân. Bộ phận tác chiến thường cùng địa phương xem xét địa hình, có dự kiến những phương án tác chiến để đề đạt với cán bộ chỉ huy. Song song với việc trên, các đội tiền trạm trước đây còn đặt ngay trạm liên lạc, lộ tiêu bằng ám hiệu, ký hiệu riêng, tổ chức đón và dẫn đường vào địa điểm trú quân thật nhanh và trật tự. Chuẩn bị xong mọi việc, tuỳ tình hình, đội tiền trạm có thể để một đồng chí cán bộ ở lại chỉ huy một số anh em đón bộ đội còn tất cả vọt đi trước. Bộ phận ở lại, sau khi dẫn bộ đội vào nơi trú quân ổn định, có thể vọt lên đuổi kịp đội tiền trạm tiếp tục làm nhiệm vụ chặng đường sau.


Công việc đưa bộ đội tiến vào khu vực trú quân rất quan trọng. Bộ đội giữ được sức khoẻ hay không, khâu công tác này cũng là một trong những khâu hệ trọng. Khi bộ đội tới nơi, cần đưa ngay vào nơi trú quân nhanh, gọn, trật tự. Như vậy bộ đội đỡ mệt, tranh thủ được nhiều thời gian nghỉ ngơi. Khi vào nơi trú quân, cán bộ phải phân công nhau làm ngay việc chuẩn bị tác chiến theo các phương án dự kiến, xem xét địa hình, đôn đốc hướng dẫn làm chỗ nghỉ, đào công sự. Nếu thời gian ngắn thì lấy việc chuẩn bị tác chiến và làm công sự làm chính, bảo đảm có hầm hố tránh máy bay địch oanh tạc, có hầm ho đánh địch tập kích đường không, đường bộ... Cấp dưỡng phải bảo đảm làm bếp nước thật nhanh nhưng không để khói, lửa lộ ra ngoài.


Sau khi có quyết tâm và chuẩn bị xong kế hoạch tác chiến, lập tức phổ biến ngay cho bộ đội quán triệt. Nếu có thời gian thì diễn tập thử. Các việc tuần tra canh gác, tổ chức bảo đảm vệ sinh phòng bệnh đều tiến hành song song.


Quá trình hành quân là quá trình theo dõi bộ đội về mọi mặt sinh hoạt, tình hình tư tưởng, chấp hành chính sách. Vì vậy, khi gần tới hoặc tới khu vực trú quân là lập tức hội ý trao đổi, sau đó biểu dương mặt tốt, phê bình mặt xấu, phổ biến kinh nghiệm kịp thời và dự kiến luôn công tác lãnh đạo khổng hành quân tiếp sau.


Cán bộ chỉ huy chiến đấu giỏi phải là cán bộ tổ chức thu quân giỏi, đơn vị thiện chiến phải là đơn vị lui quân có trật tự gọn theo kế hoạch và mệnh lệnh của người chỉ huy và sẵn sàng đánh ngáy được trận khác. Nếu lui quân không tốt, bộ đồi hành động tuỳ tiện không theo kế hoạch, không theo mệnh lệnh người chỉ huy; mặt khác người chỉ huy không có kế hoạch cụ thể, không tổ chức chu đáo, không thường xuyên giáo dục ý thức tổ chức kỷ luật cho bộ đội, bản thân cán bộ thiếu trách nhiệm chính trị thì dù chiến đấu có anh dũng đến mấy cũng không tránh khỏi tổn thất. Trong kháng chiến có nhùng đơn vị khi đánh thì rất tốt, có tổ chức chu đáo, đánh nhanh, gọn nhưng khi lui quân thì tuỳ tiện, luộm thuộm, mạnh ai người nấy rút. Ai nhanh lui trước, ai chậm lui sau, cán bộ đi đằng cán bộ, chiến sĩ đi đằng chiến sĩ nên đã bị tổn thất nhiều hơn khi trực tiếp chiến đấu. Trong trận Non Nước, chiến dịch Hà Nam Ninh năm 1951, đánh xong, kế hoạch lui quân không chu đáo, thiếu tổ chức đơn vị nào lui trước, đơn vị nào lui sau, lui tới đâu, đơn vị nào yểm hộ, đơn vị nào đánh viện, v.v., do đó khi lui quân không những số thương vong tăng lên tương đương với khi đánh mà còn ảnh hưởng xấu tới tư tưởng bộ đội. Trong trận Pú Chạng, chiến dịch Tây Bắc năm 1952, khi giải quyết xong đồn, quân ta kéo vào rất ùn. Chỉ huy ra lệnh một số đơn vị phải lui ra nhưng mệnh lệnh không được chấp hành triệt để, nên khi máy bay địch oanh tạc, bộ đội đã bị thương vong thêm một số. Càng thua đau, quân địch ngoan cố càng tăng thêm phương tiện cơ động, tăng quân, chiến sự sẽ càng khẩn trương, phức tạp, nên việc tổ chức lui quân, sẵn sàng chiến đấu liên tục càng phải chu đáo, tỉ mỉ, cụ thể và nghiêm ngặt. Nếu sau trận đánh một thời gian dài vẫn chưa thu quân xong thì không những trận đó thương vong tăng thêm mà tư tưởng bộ đội sẽ sụt xuống, tổ chức sẽ xộc xệch, chỉ huy sẽ bị động lúng túng liên tiếp. Để bảo đảm thu quân được chu đáo, chúng tôi thường tổ chức đội tải thương hỏa tuyến bám sát ngay xung kích để giải quyết thương binh, tử sĩ đội thu dọn chiến trường cũng bám sát bộ đội, đánh xong đến đâu mọi việc thu dọn vận chuyển giải quyết gọn đến đó; tổ chức các trạm cấp cứu bám sát bộ đội và từng cấp tiểu đoàn, trung đoàn, đại đoàn ở từng chặng thích hợp; kết hợp nhiệm vụ giữa đội vận tải với đội tải thương như khi ra tải đạn, khi về tải thương; quy định đường đi, đường về, quy định những gì chuyển trước, không gì chuyển sau; có kế hoạch tỉ mỉ, cụ thể giải quyết thương binh, tử sĩ; tổ chức đơn vị yểm hộ cho bộ đội lui quân, đơn vị đánh máy bay, đánh viện; tổ chức trinh sát tiếp tục toả đi bám địch; quy định từ tổ ba người trở lên nắm quân số, vũ khí, giữ vững đội hình, sẵn sàng chiến đấu liên tục. Trách nhiệm quản lý đơn vị là trách nhiệm của mọi người từ người chiến sĩ, tổ trưởng ba người trở lên đều phải làm ngay trong quá trình tác chiến và lui quân. Mọi người phải đề cao trách nhiệm chính trị, bảo đảm tổ chức của đơn vị luôn chặt chẽ, sẵn sàng chiến đấu. Chiến sĩ bám sát tổ ba người, cấp dưới tìm cấp trên, nhanh chóng củng cố đội ngũ để sẵn sàng đánh tiếp trận khác.


Hành quân, trú quân và lui quân đều là những công việc rất quan trọng để bảo đảm chiến đấu thắng lợi trọn vẹn. Ba việc đó liên quan mật thiết với nhau. Hành quân có tốt thì trú quân mới tốt. Ngược lại hành quân, trú quân, chiến đấu tốt nhưng lui quân dở thì tổn thất vẫn tăng lên, trận chiến đấu không phải là thắng lợi toàn vẹn.