HOÀN CẢNH LỊCH SỬ:

Lê Văn Duyệt là khai quốc công thần đã có công theo phò vua Gia Long từ những ngày còn lánh nạn Tây Sơn. Năm 1802, vua Gia Long thống nhất sơn hà, lên ngôi Hoàng Đế, đóng đô tại Phú Xuân (Huế), Lê Văn Duyệt đi theo Gia Long ra Bắc đánh dẹp, rồi được đưa về Huế lo bảo vệ kinh thành. Sau đó, ông được đưa vào làm Tổng Trấn Gia Định và được trao cho “Thượng phương kiếm” là kiếm của vua dùng và được quyền “tiền trảm hậu tấu” uy quyền như một vị phó vương (người Pháp thường gọi ông là Vice-Roi). Đến năm Bính Tý (1816), năm thứ 15 dưới thời Vua Gia Long, ông được gọi về Huế làm việc bên cạnh vua và rất được vua tin cậy. Chức Tổng Trấn Gia Định được trao cho Nguyễn Huỳnh Đức, và Trương Tấn Bửu làm Phó Tổng Trấn. Tháng Chín năm Bính Tý (10-1816), vua lại gọi Trương Tấn Bửu về kinh. Tháng Mười năm đó, Nguyễn Huỳnh Đức dâng sớ xin cử một vị Phó Tổng Trấn, vua cử Trịnh Hoài Đức vào làm Hiệp Tổng Trấn Gia Định. Mùa Thu năm Kỷ Mão (1819), Nguyễn Huỳnh Đức mất, vua cho Chưởng Hữu Quân Nguyễn Văn Nhân vào làm Tổng Trấn Gia Định. (Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ I kỷ, bản dịch của Viện Sử Học Hà Nội, 1963, trang 270, 300 và 305, 390, 391). Trong hai năm 1818 và 1819, Lê Văn Duyệt được vua sai đi thanh tra các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, làm lại sổ dân đinh, tổ chức lại công việc, ổn định tình hình. Nhân đó, Lê Văn Duyệt đã thu phục một số những người có tội, biết ăn năn hối cải... được gia nhập quân đội, cho lập công phục vụ đất nước. Tháng Mười năm 1819, Lê Văn Duyệt được triệu về kinh.



Bất đồng về việc chọn người kế vị vua Gia Long:

Khi vua Gia Long bị Tây Sơn đánh đuổi, cùng đường phải trốn ra đảo Phú Quốc, vua đã quyết định nhờ Giám Mục Bá Đa Lộc (Pigneau de Béhaine) đi cầu viện người Pháp. Vua có ý định trao cho Giám Mục một người con trai đem đi theo để làm tin, và để người con trai trưởng là Nguyễn Phúc Cảnh lại, sau này nối dòng chính thống. Câu chuyện mà chúng tôi nghe được do những người dân sống ở đảo Phú Quốc lâu đời kể lại: “Vua đã chọn Hoàng Tử Hiệp - con trai duy nhất của bà Thứ Phi (Phi Yến). Bà Phi Yến không chịu và năn nỉ vua đừng làm việc đó. Vua ra lệnh giam bà vào một hang núi rồi mang Hoàng Tử Hiệp lên thuyền. Nhưng hoàng tử khóc không chịu đi. Trong lúc đang lo sợ quân Tây Sơn đuổi bắt, vua đã tức giận và ra lệnh ném cậu bé đó xuống biển. Dân chúng thương tình, đã vớt xác cậu, chôn cất đàng hoàng và gọi là Mả Cậu. Hoàng Tử Hiệp còn có biệt danh là Hoàng Tử Cải. Còn bà Phi Yến cũng có biệt danh là bà Phi Răm. Con chết, chồng lưu vong ra nước ngoài, bà phải chịu nhiều đau khổ, đến nỗi bị bọn người vô lại xúc phạm, phải tự tử để thủ tiết và giữ danh giá của mình. Bà đã được an táng cạnh mộ của con bà: Mả Cậu. Vì thế trong dân gian mới có câu hát:



Gió đưa cây Cải về trời,
Rau Răm ở lại, chịu lời đắng cay. (Chịu đời đắng cay)
(Câu chuyện này cũng đã được ông Nguyễn Phúc Liên Kỳ viết lại và được trích đăng vào tập san “Đồng Nai-Cửu Long” số 02 trang 321)

Vạn bất đắc dĩ, vua Gia Long mới cho Hoàng Tử Nguyễn Phúc Cảnh (con trai trưởng) đi theo Giám Mục Bá Đa Lộc. Theo Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ nhất kỷ: Nguyễn Phúc Cảnh sinh Tháng Tư năm 1780. Vua Gia Long gặp Giám Mục vào Tháng Bảy năm Quý Mão (1783) lúc đó Nguyễn Phúc Cảnh chưa đầy 4 tuổi. Tháng Mười Hai năm Giáp Thìn (01-1785) Nguyễn Phúc Cảnh theo Giám Mục qua Pháp, lúc đó khoảng 5 tuổi; đến Pháp năm 1787, mới hơn 7 tuổi, trở về Việt Nam Tháng Sáu năm Canh Tuất (1790) được phong làm Anh Duệ Hoàng Thái Tử vào Tháng Ba năm Quý Sửu (1793) tại Gia Định, mới 13 tuổi (tính theo Việt Nam là 14 tuổi), thường gọi là Đông Cung Cảnh. Trịnh Hoài Đức và Lê Quang Định được cử làm Đông Cung Thị Giảng để dạy cho Đông Cung học. (Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ nhất kỷ, bản dịch, Hà Nội, 1963, trang 58, 98, 165, 166). Tháng Tư năm Đinh Tỵ (1797) mới hơn 17 tuổi, Đông Cung Cảnh đã theo Gia Long ra đánh Quảng Nam. Tháng Năm năm đó (1797), vua sai Đông Cung đem tướng sĩ dinh Tả Quân đánh cửa biển Đại Chiêm (Quảng Nam), sau đó về giữ thành Diên Khánh (Nha Trang). Năm Tân Dậu (1801) trong khi vua Gia Long tiến quân ra Huế, Đông Cung trở về giữ thành Gia Định. Ông bị bệnh đậu mùa mất vào Tháng Ba năm 1801 (tức Tháng Hai năm Tân Dậu), mới 21 tuổi (tính theo VN là 22 tuổi), trước khi Gia Long tái chiếm Phú Xuân, đánh bại quân Tây Sơn, thống nhất đất nước.

Về cái chết của Nguyễn Phúc Cảnh, sử quan nhà Nguyễn ghi như sau:

“Năm Tân Dậu (1801), Tháng Hai, ngày Quý Sửu, Đông Cung Nguyên Súy Quận Công Cảnh mất. Trước kia, Đông Cung từ Tây Dương về, từng theo đánh giặc, đến nay lưu trấn Gia Định, bị bệnh đậu mùa mất, 22 tuổi (tính theo Việt Nam). Vua nghe tin rất thương xót. Sai Nguyễn Văn Nhân và Nguyễn Tử Châu, hiệp cùng Bộ Lễ lo việc tang. Sắc cho Gia Định đình mọi việc cúng lễ lớn nhỏ cho đến ngày an táng mới thôi, Bình Khang, Bình Thuận thì đình 13 ngày. Việc giá thú thì Gia Định đình 60 ngày, Bình Khang, Bình Thuận đình 30 ngày. Năm Gia Long thứ 4, truy tặng thụy là Anh Duệ Hoàng Thái Tử, lập vườn tạm ở xã Vỹ Dạ. Sai Nguyễn Văn Nhân và Nguyễn Tử Châu điều hành việc lưu trấn Gia Định”.
(Trích Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ I kỷ, bản dịch của Viện Sử Học Hà Nội, 1963, trang 386)

Nguyễn Phúc Cảnh là người chịu ảnh hưởng rất nhiều tư tưởng và văn hóa Tây Phương trong những năm gần gũi với Giám Mục Bá Đa Lộc. Vua Gia Long cũng nhờ Giám Mục dạy cho Đông Cung học, tất nhiên Đông Cung biết tiếng Pháp và đã đọc nhiều sách Pháp, nhất là về khoa học kỹ thuật. Giám Mục Bá Đa Lộc qua đời vào Tháng Mười năm 1799 tại Gia Định, 2 năm trước khi Đông Cung Cảnh mất. Nếu Đông Cung Cảnh không mất sớm, thì Việt Nam sẽ có một nhà lãnh đạo đất nước chịu ảnh hưởng hai nền văn hóa Đông và Tây, hy vọng ông sẽ có một đường lối chính sách cai trị tiến bộ và nước Việt Nam đã đi trước Nhật Bản hàng nửa thế kỷ “Duy Tân”...



Vua Gia Long đã không chọn cháu đích tôn (con trưởng Đông Cung Cảnh) nối ngôi:

Nguyễn Phúc Cảnh có hai người con trai là Nguyễn Phúc Mỹ Đường và Nguyễn Phúc Mỹ Thùy. Theo truyền thống Á Đông, khi con trai trưởng qua đời thì cháu đích tôn (cháu nội trưởng) là Nguyễn Phúc Mỹ Đường sẽ lên nối ngôi. Nhưng khi còn tại vị, Gia Long vẫn không chọn cháu nội để lập làm Hoàng Tôn, cho nối ngôi sau này. Lê Văn Duyệt là người đã từng theo Gia Long từ trong cơn hoạn nạn, vào sinh ra tử, và đã cùng Đông Cung Cảnh chia sẻ những nỗi gian lao trong chiến đấu cũng như trong những ngày chạy loạn, đói khổ. Sau khi Đông Cung Cảnh qua đời, Lê Văn Duyệt đã từng khuyên vua Gia Long nên chọn cháu nội (là Nguyễn Phúc Mỹ Đường, con của Đông Cung Cảnh) cho nối ngôi theo truyền thống dòng trưởng (chính thống) nối ngôi.

Xin nhắc lại một kinh nghiệm xương máu: người cha của Nguyễn Phúc Ánh (Gia Long) là Nguyễn Phúc Luân đã được chọn làm Thế Tử (để nối ngôi chúa Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát). Nhưng sau khi Nguyễn Phúc Khoát mất (1765), quyền thần là Trương Phúc Loan hủy bỏ di chiếu, truất phế Nguyễn Phúc Luân và đưa Nguyễn Phúc Thuần (16 tuổi) lên làm chúa. Loan đã nắm hết mọi quyền hành. Trong hoàn cảnh đó, Tây Sơn đã nổi lên chiếm Quy Nhơn và tiến chiếm Quảng Nam uy hiếp Phú Xuân; đồng thời quân Trịnh đã vượt sông Gianh, đánh chiếm Thuận Hóa... Chúa Nguyễn Phúc Thuần bỏ Phú Xuân, đem theo người cháu là Nguyễn Phúc Ánh chạy vào Gia Định, về sau Nguyễn Phúc Thuần bị Tây Sơn giết... Nguyễn Phúc Ánh phải tranh đấu suốt 24 năm trời mới lấy lại được giang sơn của tổ tiên.

Lúc bấy giờ Nguyễn Phúc Mỹ Đường còn nhỏ tuổi nên Gia Long không muốn trao đất nước cho một người chưa đủ khôn ngoan và kinh nghiệm. Việc Gia Long có chủ ý chọn vua Hoàng tử thứ tư để cho nối ngôi sau nầy đã được nhà vua thực hiện từng bước theo một kế hoạch quy mô. Sau khi Hoàng trưởng tử là Đông cung Cảnh chết, hoàng tử thứ hai là Hy, hoàng tử thứ ba là Tuấn cũng nối nhau qua đời. Bà Hoàng hậu họ Tống (mẹ Đông cung Nguyễn Phúc Cảnh) không còn người con trai nào, tất nhiên người nối ngôi phải là con trưởng của Đông cung Cảnh, tên Nguyễn Phúc Mỹ Đường (cháu đích tôn của vua Gia Long, thường gọi là Hoàng tôn Đán). Nhưng Gia Long đã có chủ trương chọn Hoàng tử thứ tư là Nguyễn Phúc Đảm cho làm con của Hoàng hậu họ Tống, để nối ngôi sau nầy.

Ngày Ất Mùi, tháng 2 năm Giáp Tuất (1814), bà Hoàng hậu họ Tống mất, thọ 54 tuổi. Lúc bấy giờ Hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm, con nuôi của bà đã 23, 24 tuổi rồi. Khi sắp đặt các nghi lễ theo phong tục, các đại thần đã trình lên vua để chọn Hoàng tôn Đán (tức Nguyễn Phúc Mỹ Đường) đứng chánh tế vì là cháu đích tôn. Nhưng vua Gia Long không chịu vì vua muốn Hoàng tử thứ tư là Nguyễn Phúc Đảm, con nuôi của Hoàng hậu họ Tống đứng vai chánh tế để đọc điếu văn (chủ tự). Vua nói “Hoàng tử thứ tư là Nguyễn Phúc Đảm đã được chọn làm con nuôi của Hoàng hậu, có giấy tờ rõ ràng, nay phải để Hoàng tử đóng vai trưởng nam, đừng câu nệ “đích tôn thừa trọng”. Nguyễn Văn Thành nói rằng “Như thế thì khó dùng danh xưng cho đúng với tư cách của Hoàng tử trong văn tế” (là con nuôi chứ không phải con ruột) trong khi Hoàng hậu hãy còn có Hoàng tôn (cháu đích tôn) là Nguyễn Phúc Mỹ Đường. Những thắc mắc đó đã khiến cho vua Gia Long không bằng lòng, vua đã nói một cách dứt khoát:“ Con theo mệnh cha để tế mẹ là việc danh chính ngôn thuận, có gì mà không nên”. Để hiểu rõ tính cách quan trọng của sự việc, chúng tôi xin trích lại nguyên văn sử liệu nầy :

“Tháng hai, ngày ất mùi, Hoàng hậu Tống thị băng, thọ 54 tuổi. Đặt quan tài ở điện Khôn nguyên. Vua thương tiếc không nguôi, đội khăn đen, mặc áo trắng, ngự ở nhà mật nghị, vời bầy tôi, dụ rằng:“ Vua để tang Hoàng hậu một năm là rất chính. Trẫm ở trong cung để tang một năm. Còn từ hoàng tử trở xuống thì bàn định phép để tang theo thứ bực”.......................

“Ngày canh tuất, lễ thành phục. Vua mặc áo vén gấu đến lạy hai lạy. Sai Hoàng tử dâng cơm tế điện. Trước kia Hoàng tử thứ tư mới lên 3 tuổi, vua cho Hoàng hậu nuôi làm con mình. Hoàng hậu đòi làm giấy khoán (theo thế tục, phàm nuôi con người làm con mình thì phải có khế khoán quá phòng). Vua sai Lê Văn Duyệt viết giấy đưa cho. Hậu giao cho cung tỳ là Nguyễn Thị Lê cất giữ. Từ đấy Hoàng tử thứ tư thường vào chầu ở đại nội, làm con của Hoàng hậu, thường gọi là mẹ. Đến khi hoàng cả là Cảnh, hoàng hai là Hy, hoàng ba là Tuấn nối nhau mất, hoàng tư lấy thứ bực là lớn nhất, duy đời trước phái trưởng phần nhiều khó nuôi cho nên không muốn gọi là trưởng. Đến nay làm lễ tang Hoàng hậu, bầy tôi có người bàn lấy Hoàng tôn Đán (con Hoàng tử Cảnh, tức là Mỹ Đường) làm chủ tự. Vua dụ rằng “Hoàng tử từng làm con của Hoàng hậu, đã có giấy tờ, nên sai làm chủ tự, việc lớn của nhà nước không nên câu nệ theo lễ đích tôn thừa trọng như nhà thường”. Nguyễn Văn Thành cho thế thì văn tế khó gọi. Vua bảo rằng: “Con theo mệnh cha để tế mẹ là việc danh chính ngôn thuận, có gì mà không nên”. Bấy giờ việc bàn mới định. Nguyễn Văn Thành tỏ ý không bằng lòng”.
(Trích Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ nhất kỷ, bản Hán văn do Quốc Sử quán nhà Nguyễn biên soạn, bản dịch của Viện Sử học Hà Nội, 1963, trang 213, 214)

Năm Gia Long thứ 15, Mùa Hạ, Tháng Sáu ngày Kỷ Mùi năm Bính Tý (1816), Nguyễn Phúc Đảm được sách phong lập Hoàng Thái Tử, và cho ở điện Thanh Hòa. Nguyễn Phúc Đảm sinh năm Tân Hợi (1791) lúc đó đã 25 tuổi (26 tuổi tính theo Việt Nam) và khi lên ngôi, lấy niên hiệu Minh Mạng cũng đã gần 30 tuổi Việt Nam.

Mặc dù có sự bất đồng giữa Lê Văn Duyệt và Gia Long về việc chọn người kế vị... nhưng Lê Văn Duyệt vẫn một lòng trung thành phục vụ nhà Nguyễn. Năm Bính Tý (1816), trong lúc Lê Văn Duyệt đang thành công tại Gia Định (miền Nam) thì ông được lệnh trở về kinh đô Phú Xuân (Huế) để làm việc bên cạnh vua Gia Long và được vua sai đi thanh tra và củng cố lại chính quyền cũng như quân đội tại hai tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An. Lê Văn Duyệt đã thành công trong sứ mạng nhà vua giao phó. Vào giây phút quan trọng nhất, trước khi lìa đời, để truyền ngôi cho con, vua đã gọi hai người có thế lực nhất trong triều đình và cũng là hai người được vua tin cậy nhất: một vị đứng đầu các quan võ là Lê Văn Duyệt và một vị đứng đầu các quan văn là Phạm Đăng Hưng. Vua đã trao phó Hoàng Thái Tử Nguyễn Phúc Đảm cho hai vị này bảo vệ. Lời trối trăn cuối cùng cũng như di chiếu của vua trao cho Hoàng Thái Tử đã diễn ra trước sự chứng kiến của hai vị khai quốc công thần này.

Chúng ta có thể nghĩ rằng vua Gia Long đã chuẩn bị giờ phút này từ năm Giáp Tuất (1814) khi Hoàng hậu họ Tống qua đời, và nhất là từ năm Bính Tý (1816) khi đưa Lê Văn Duyệt từ Gia Định về Huế làm việc bên cạnh vua. Vua muốn tự mình xác định lòng trung thành của Lê Văn Duyệt trước khi trao cho ông sứ mạng bảo vệ Hoàng Thái Tử Nguyễn Phúc Đảm. Hơn 3 năm sau, vào Tháng Mười Một năm Kỷ Mão (1819) vua Gia Long đau nặng. Một tháng trước khi băng hà, vua đã ra lệnh cho Hoàng Thái Tử trực tiếp lãnh đạo đất nước:

“Tháng Mười Một năm Kỷ Mão (1819), ngày Bính Tý, vua không được khỏe. Hoàng Thái Tử vào hầu... Vua hạ chiếu rằng: “Mọi việc quân, việc nước đều phải tâu lên cho Hoàng Thái Tử quyết đoán trước, rồi sau mới tâu vua”.
(Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ I kỷ, tập III, bản dịch của Viện Sử Học Hà Nội, 1963, trang. 394)

Sau đó, chừng một tháng, vua lại triệu Hoàng Thái Tử và hai vị đại thần Lê Văn Duyệt, Phạm Đăng Hưng đến để nhận di chiếu truyền ngôi:

“Ngày Kỷ Hợi, 11 Tháng Chạp năm Kỷ Mão (26 Tháng Giêng năm 1820), vua đau nặng, triệu Hoàng Thái Tử và các Hoàng Tử, tước công cùng các đại thần là Lê Văn Duyệt và Phạm Đăng Hưng vào nhận di chiếu. Lê Văn Duyệt được chỉ huy 5 đội quân Thần Sách”...
(Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ I kỷ, sđd, bản dịch, trang 398)

Một tuần sau đó, vua băng hà:

“Ngày Đinh Mùi, 19 Tháng Chạp năm Kỷ Mão (03 Tháng Hai, 1820) vua băng hà ở điện Trung Hòa, thọ 58 tuổi (Việt Nam)”.
(Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ I kỷ, sđd, bản dịch, trang 398)

Ngay sau khi vua Gia Long mất, Hoàng Thái Tử Nguyễn Phúc Đảm, người kế vị, đã ban hành một thông báo cho hoàng gia, triều đình và toàn dân, nội dung như sau:

“Tháng Mười Một năm nay (Kỷ Mão), Đại Hành Hoàng Đế không được khỏe; ngày 11 Tháng Mười Hai vua ốm nặng, ngày ấy triệu ta (Nguyễn Phúc Đảm) cùng văn võ đại thần cùng nhận di chiếu. Ngày 19, Đại Hành Hoàng Đế bỏ cả thiên hạ, ta thương xót như xé ruột gan, kính theo lời dạy thánh hiền, để tang ba năm. Vậy định chế cho trong ngoài theo thứ bực...” (sđd, trang 398)

(Thông cáo này ấn định thể thức để tang cho vua tùy theo thứ bậc từ hoàng tử, hoàng tôn, cung tần... các người trong họ nhà vua cũng như các quan trong triều và các tỉnh)

Ngày Quý Sửu (20 Tháng Chạp năm Kỷ Mão) lễ thành phục (mặc áo tang). Ngày Bính Thìn (23 Tháng Chạp năm Kỷ Mão), Hoàng Thái Tử đến điện Hoàng Nhân lạy nhận di chiếu, và chọn ngày Mồng Một Tháng Giêng năm Canh Thìn (14 Tháng Hai năm 1820) tức ngày Tết Nguyên Đán để lên ngôi Hoàng Đế, lấy niên hiệu là Minh Mạng. (sđd, trang 399)

Hai vị phụ chính đã được vua Gia Long tin cậy và giáo phó trách nhiệm giúp vị tân quân trong việc trị nước an dân: Lê Văn Duyệt (1764-1832) là khai quốc công thần theo vua Gia Long từ thuở hoạn nạn, lập được chiến công hàng dầu diệt Tây Sơn phò nhà Nguyễn. Phạm Đăng Hưng (1765-1825), quê Gò Công là Thượng Thư Bộ Lễ, kiêm Bộ Lại, có công phò Gia Long và cũng được đứng vào hàng khai quốc công thần...

SƯ KẾ NỔI LOẠN Ở MIỀN NAM; LÊ VĂN DUYỆT TRỞ LẠI GIA ĐỊNH ĐỂ ỔN ĐỊNH TÌNH HÌNH: PHÁT HIỆN HUỲNH CÔNG LÝ THAM NHŨNG

Sự kiện vua Gia Long đem Lê Văn Duyệt về Huế và sự kiện vua Minh Mạng, sau khi lên ngôi vẫn giữ Lê Văn Duyệt ở lại kinh đô... là một điều rất tế nhị. Sau khi củng cố được nội bộ triều đình ở Huế, thì tình hình ở miền Nam gặp nhiều chuyện rắc rối, quan trọng nhất là vụ sư Kế (người Miên) nổi loạn... Vì thế, Tháng Năm Canh Thìn (1820), vua Minh Mạng phải cho Lê Văn Duyệt trở lại làm Tổng Trấn Gia Định để ổn định tình hình:

“Tháng Năm, Canh Thìn (1820), cho Chưởng Tả Quân Lê Văn Duyệt lãnh Tổng Trấn thành Gia Định. Phẩm truất thăng quan lại, hưng lợi trừ hại, tất cả việc thành và việc biên cương đều cho tùy nghi mà làm”.
(Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ II Kỷ, quyển 3, bản dịch, Viện Sử Học Hà Nội, 1963, trang 96)

Trong dịp này, ông được mang theo 2,000 lính từ Bắc thành và Thanh, Nghệ là những người mà ông đã thu phục trước đây, theo ông vào Gia Định. Vua cho gọi Hiệp Tổng Trấn Gia Định là Trịnh Hoài Đức về kinh để làm Thượng Thư Bộ Lại thay thế Nguyễn Hữu Thận (Thượng Thư Bộ Lại qua làm Thượng Thư Bộ Hộ).

Trong thời gian Lê Văn Duyệt ở Huế (1816-1820), chức Tổng Trấn Gia Định (Nam Kỳ Lục Tỉnh) được trao cho Nguyễn Huỳnh Đức và Trương Tấn Bửu làm phó... Trịnh Hoài Đức là Thượng Thư Bộ Lại ở Huế cũng được tăng cường vào làm Hiệp Tổng Trấn (coi về hành chánh). Về sau cả Trương Tấn Bửu và Trịnh Hoài Đức đều được gọi về Huế, Gia Định không có chức phó tổng trấn. Huỳnh Công Lý được làm phó tổng trấn. Nguyễn Huỳnh Đức chết, triều đình chưa kịp cử người thay thế, lợi dụng lúc tình thế lộn xộn, Huỳnh Công Lý đã có hành động tham nhũng, vơ vét của dân và cả quân lính cũng bị bóc lột... Sư Kế là một người Miên đã lợi dụng tình trạng bất công trong xã hội, kết hợp những người bất mãn, nổi lên đánh chiếm nhiều nơi, tiến đến uy hiếp thành Nam Vang:

“Nhà sư nước Chân Lạp tên là Kế làm loạn. Kế lấy bùa chú làm mê hoặc dân phiên (người Miên), người theo ngày càng đông, bèn họp đảng mưu loạn, tự xưng là Chiêu Vương, lấn cướp các đạo phủ Quang Hóa, Quang Phong, Thuận Thành (thuộc Trấn Phiên An). Dân Hán (Việt và người Hoa) sợ chạy tan cả. Phó Tổng Trấn Gia Định là Huỳnh Công Lý nghe tin báo tức thì sai Trấn Thủ Phiên An là Đào Quang Lý đem quân đi đánh. Lại báo cho vua Phiên phái Ủy An Phủ (tên một chức quan ở nước Chân Lạp) là Tham-vi-đô-chân góp sức đánh bắt. Quang Lý không đánh được giặc, Tham-vi-đô-chân lại bị giặc bắt, giặc càng hung hăng, giữ núi Ba-cầu-nam để hoành hành cướp bóc”.
(Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ II kỷ, quyển IV, bản dịch của Viện Sử Học Hà Nội, 1963, trang 125)

Qua đoạn văn trên trích từ các tài liệu lịch sử do Quốc Sử Quán triều Nguyễn ghi lại, chúng ta thấy được tầm mức quan trọng của “Giặc Thầy Chúa” tức vụ sư Kế nổi loạn như thế nào. Quan quân Việt Nam không đánh dẹp được, quan quân nước Chân Lạp (Miên) cũng bị giặc bắt, dân Việt và người Hoa cũng phải bỏ chạy (di tản). Bọn “sư Kế” tha hồ tung hoành ngang dọc, vào ra xem như chốn không người, không còn chính quyền, không còn lực lượng của triều đình để duy trì an ninh trật tự cho dân chúng nữa. Trước tình thế đó, vua Minh Mạng phải nghĩ đến một người có tài quân sự cũng như chính trị vào bậc nhất miền Nam (đất Gia Định) và có thể nói được cũng là bậc nhất của Việt Nam lúc đó, một người không xuất thân khoa bảng như những bậc đại thần khác dưới triều Minh Mạng, nhưng thực học và tài ba thì không ai bằng. Đó là Tả Quân Lê Văn Duyệt.

Như đã trình bày trên, vua Minh Mạng đã cho Lê Văn Duyệt trở lại miền Nam (Tổng Trấn Gia Định) với quyền hạn tuyệt đối về mặt quân sự, hành chánh, chánh trị: “Tổng Trấn Lê Văn Duyệt đã đến Gia Định, sai Huỳnh Công Lý tiến đánh dẹp, gởi hịch cho nước Chân Lạp thêm quân để làm thế đánh hai mặt. Công Lý đánh nhau với giặc, giặc thua chạy, bèn dẫn quân về”. (Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ II kỷ, quyển IV, bản dịch, Viện Sử học Hà Nội, 1963, tr. 125)

Về việc đánh dẹp giặc “sư Kế” là công lao của nhiều người, nhưng người vạch kế hoạch, chỉ huy toàn bộ và là niềm tin cho quân sĩ chiến đấu, đạt thắng lợi... phải nói là Lê Văn Duyệt. Ta hãy nghe lời dụ (lời răn dạy của vua gởi cho ác quan và toàn dân) của vua Minh Mạng như sau:

Năm Nhâm Ngọ (1822), Minh Mạng thứ 3, Tháng Giêng, truy xét công dẹp giặc ở nước Chân Lạp. Vua dụ rằng:

“Trước đây tội thần Huỳnh Công Lý phụng mệnh trấn thủ Gia Định, làm việc ngang trái để đến nỗi bọn nghịch nước Chân Lạp mưu nhòm ngó, giết chóc dân luôn và cất quân chống cự. Đến khi trẫm sai Lê Văn Duyệt vào trấn thủ, tùy cơ phân phái biền binh đi đánh bắt, không bao lâu mà bình định xong, báo tin thắng trận về triều. Tuy đã thi ân ban thưởng cho quân sĩ, nhưng nghĩ việc điều khiển chỉ huy là do mưu của ngươi (tức Lê Văn Duyệt), triều đình nghị công thù lao há nên để sót. Vậy thưởng cho Lê Văn Duyệt gia một cấp quân công, những văn võ tòng chinh ai thực là có công lao thì cũng phải xét rõ đệ sách tâu lên để giao bộ nghị công”. (Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ II kỷ, q. IV, bản dịch, sđd, tr.32)
Miền Nam là vùng đất mới, người tứ xứ đến lập nghiệp, gồm đủ mọi hạng người, anh hùng, trộm cướp, lưu manh đều có... Nhưng nhờ ông cai trị rất nghiêm nên mọi người được yên ổn làm ăn, kinh tế phát triển. Nơi nào ở trong nước có loạn lạc, vua đều sai Lê Văn Duyệt đến để ổn định. Ông đã khôn ngoan chiêu dụ được dân về với triều đình mà không cần đem quân đi đánh dẹp. Ông thu phục được những người có tội ra đầu thú, cho làm lính dưới quyền của mình. Ông lại được vua trao trách nhiệm đào kinh Vĩnh Tế... Vì vậy ông được vua ban cho “đai ngọc” là một trường hợp đặc biệt chỉ dành cho tước vương, ngay chính các hoàng tử từ tước công trở xuống cũng chưa từng được ban cho “đai ngọc”. Minh Mạng đã hết lời ca tụng ông như sau:

“Trẫm nghĩ khanh khi xưa đi theo vua (Gia Long) đã có công lao, giữ hết lòng trung, cho nên hoàng khảo ta dặn lại giúp trẫm. Trước nhân đất Gia Định ở giáp nước Phiên (Miên) nên sai khanh làm tổng trấn. Từ khi khanh giữ việc đến nay thì dẹp yên giặc Chân Lạp, tiếp đến tra xét dân lậu thêm lên hơn vạn hộ khẩu. Nay lại tự mình đốc suất việc đào sông để thành cái chí noi theo việc trước của trẫm. Làm tôi siêng năng duy khanh hơn cả, cho nên hậu thưởng. Từ trước tới nay các hoàng tử tước công, chưa từng đeo đai ngọc. Nay nghĩ khanh công trước vốn đã rạng rỡ, lại dựng được công mới, nên đặc cách ban cho. Khanh càng nên dốc lòng trung thành, cố gắng hơn nữa”.
(Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ II kỷ, tập 6, bản dịch, Viện Sử học Hà Nội, 1963, tr. 178-179).

Không những sử sách của ta mà các tài liệu ngoại quốc để lại, cũng chứng minh rằng Lê Văn Duyệt là người có nhiều tài năng và công trạng đối với quốc gia và dân tộc. Chính vì vậy, dân chúng và quân lính mới đặt tin tưởng vào Lê Văn Duyệt. Nhờ hậu thuẫn của dân và lính mà ông đã đạt được nhiều thắng lợi tại miền Nam. Năm 1822 một phái đoàn Anh Quốc do ông Crawfurd dẫn đầu có đến yết kiến Tả Quân Lê Văn Duyệt, Tổng Trấn Gia Định. Trong dịp này, Crawfurd thú nhận:

“Đây là lần đầu tiên tôi tới Saigun (Sài Gòn) và Pingeh (Bến Nghé). Và tôi bất ngờ thấy rằng nó không thua gì kinh đô nước Xiêm. Về nhiều mặt, trông nó còn sầm uất hơn, không khí mát mẻ hơn, hàng hóa phong phú hơn, giá cả hợp lý hơn và an ninh ở đây rất tốt, hơn nhiều kinh thành mà chúng tôi đã đi qua. Tôi có cảm giác như đây là một vương quốc lý tưởng”.
(Nguyễn Thanh Liêm: Tìm hiểu văn hóa Đồng Nai-Cửu Long, đăng trên tập san Tìm Hiểu Văn Hóa Đồng Nai-Cửu Long, số 2 trang 31)

Crawfurd cũng đã nhận xét về sinh hoạt của thành phố Sài Gòn dưới thời Lê Văn Duyệt, như sau:

“Thành phố Saigun (Sài Gòn) không xa biển, có lẽ cách độ 50 dặm; thành phố Pingeh (Bến Nghé) gần đó cách thành phố Saigun (Sài Gòn) độ 3 dặm. Dinh tổng trấn khá đồ sộ và uy nghiêm. Các thành trì nằm ở bờ sông An Thông Hà. Nơi đây buôn bán sầm uất. Dân xiêu tán tới đây được tổng trấn cho nhập hộ tịch, qua một hai đời đã trở thành người Gia Định. Đông nhất nơi đây là dân Trung Hoa. Các dân tộc nơi đây được nhà nước bảo hộ và họ đều có nghĩa vụ như nhau. Tất cả đều được sống trong bầu không khí an lành. Trộm cướp không có. Người ăn mày rất hiếm. Tổng trấn rất nhân từ, tha thứ cả bọn giặc, bọn phỉ, bọn trộm cướp ăn năn. Nhưng ông lại rất tàn bạo với bọn cố tình không chịu quy phục triều đình. Chưa ở đâu kỷ cương phép nước được tôn trọng như ở đây. Một vị quan nhỏ ra đường ghẹo gái cũng bị cách chức lưu đày. Một đứa con vô lễ chửi mẹ, tổng trấn biết được cũng bị phạt rất nặng.”

“Ở đây chúng tôi mua được rất nhiều lúa gạo, ngà voi, sừng tê giác, các hàng tơ lụa, đũi thật đẹp. Từ các nơi, dân đi thuyền theo các kênh rạch lên bán cho chúng tôi. Nhìn dân chúng hân hoan vui vẻ, chúng tôi biết dân no đủ. Nhiều người rất kính trọng vị tổng trấn của họ.”

“Con người này ít học. Nhưng lạ lùng thay là có được cái nhìn cởi mở hơn nhiều những đại thần và cả nhà vua học rộng, làu kinh sử của Khổng Giáo. Ngài sống thanh liêm, muốn mở mang đất Gia Định này trù phú hơn mọi quốc gia khác ở trong vùng Biển Đông”. (sđd, tr.32)



Phải chăng Lê Văn Duyệt đã dùng “Thượng phương kiếm” với quyền “Tiền trảm hậu tấu” đối với Huỳnh Công Lý?

Lê Văn Duyệt đã làm được những điều tốt đẹp cho dân, cho nước như thế, nên dân và lính đã đặt niềm tin nơi ông. Họ đã chờ đợi ông trở lại Gia Định để tố cáo những hành vi tham nhũng của Huỳnh Công Lý, Phó Tổng Trấn Gia Định, đã làm trong thời gian ông vắng mặt...

“Phó Tổng Trấn Gia Định là Huỳnh Công Lý làm trái phép, bị quân dân tố cáo hơn mười việc. Lê Văn Duyệt đem việc tâu lên. Vua bảo Nguyễn Văn Nhân và Nguyễn Đức Xuyên rằng: “Không ngờ Công Lý quá đến thế, công trạng nó có gì bằng các khanh, duy nhờ tiên đế cất nhắc, ngôi đến phó tổng trấn, lộc nước ơn vua, thực không phải bạc, thế mà lại bóc lột nhiễu dân, làm con mọt nước. Tuy dùng phép buộc tội nhưng dân đã khốn khổ rồi”.
(Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ II kỷ, quyển V, bản dịch, Viện Sử Học Hà Nội, 1963, tr. 150)

Nhiều nguồn tin không chính thức nói rằng Lê Văn Duyệt, sau khi khám phá ra Huỳnh Công Lý tham nhũng, đã dùng “Thượng phương kiếm” với quyền “Tiền trảm hậu tấu” chém Huỳnh Công Lý (Phó Tổng Trấn Gia Định Thành) rồi gởi đầu về cho vua Minh Mạng. Huỳnh Công Lý vừa là người có công đánh giặc, có công đào sông (?) và có con gái là một trong những bà phi sủng ái của vua Minh Mạng. Làm như vậy, Lê Văn Duyệt đã tỏ ra là một người lạm quyền. Trong tài liệu “Souvenirs historiques sur Saigon et ses environs” (Ký ức lịch sử về Sài Gòn và vùng phụ cận) của Trương Vĩnh Ký, xuất bản năm 1885, Nguyễn Đình Đầu lược dịch, nhà xuất bản Trẻ, TP. HCM, 1997, trang 32) có kể lại rằng trong thời gian Lê Văn Duyệt ra Huế, Huỳnh Công Lý đã có liên hệ bất chính với những bà vợ của Lê Văn Duyệt ở Gia Định... nên Lê Văn Duyệt đã chém đầu Huỳnh Công Lý, không những về tội tham nhũng, lộng quyền mà còn có chuyện liên hệ với vợ Lê Văn Duyệt nữa... Nhưng đọc lại các tài liệu chính sử của triều đình, chúng tôi không thấy nói đến chuyện này:

“Sai đình thần hội bàn. Đều nói: “Công Lý bị người kiện, nếu triệu về kinh để xét, tất phải đòi nhân chứng đến, không bằng để ở thành mà tra xét là tiện hơn”. Vua cho là phải, bèn hạ Công Lý xuống ngục, sai Thiêm Sự Bộ Hình là Nguyễn Đình Thinh đến hội với tào thần ở thành mà xét hỏi. (Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ nhị kỷ, quyển V, bản dịch, sđd, trang 150, 151)

Đoạn văn trên đây cho chúng ta biết nhiều chi tiết: Sau khi nhận được báo cáo của Lê Văn Duyệt gởi về, triều đình ra lệnh tống giam Huỳnh Công Lý vào ngục và cử quan Thiêm Sự Hình Bộ là Nguyễn Đình Thinh vào Gia Định thu thập dữ kiện và lấy lời khai của các nhân chứng (vì lý do có nhiều nhân chứng ở Gia Định, nên không thể mời họ ra Huế để lấy lời khai được). Khi hồ sơ đã được trình lên vua, số tiền tham nhũng của dân lên đến trên ba vạn quan. Vua Minh Mạng rất buồn, nói: “Trẫm nuôi dân như con, thực không kể phí tổn. Nhưng, bọn quan lại tham lam giảo quyệt, ngấm ngầm chứa đầy túi riêng, mà kẻ quan quả cô độc lại không được thấm nhuần ơn thực. Gần đây Huỳnh Công Lý làm Phó Tổng Trấn Gia Định không bao lâu mà bóc lột của dân trên ba vạn. Nếu các viên mục thú đều như y cả, thì dân ta còn nhờ cậy vào đâu. Trẫm dẫu có lòng săn sóc thương xót cũng không làm thế nào được”.
(Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ nhị kỷ, quyển V, bản dịch, sđd, trang 170, 171)

Vua sai Trương Tấn Bửu vào làm Phó Tổng Trấn Gia Định thay Huỳnh Công Lý (bị tội):

“Lấy Khâm sai chưởng dinh lãnh Trung Quân Phó Tướng Thự Lý Ấn Vụ là Trương Tấn Bửu lãnh chức Phó Tổng Trấn Thành Gia Định và khiến 200 người các đội thuộc Vệ Tín Trực đi theo. Từ khi Huỳnh Công Lý bị tội, vua từng hỏi các đại thần rằng: “Chức Phó Tổng Trấn Gia Định có nên đặt lại không”? Nguyễn Văn Nhân đáp: “Việc ngoài trấn rất nhiều, tổng trấn nắm đại cương mà thôi, không có chức phó không được”. Vua cho là phải. Đến nay sai Tấn Bửu đi. Tấn Bửu là người trọng hậu, giản dị và trầm tĩnh, tuổi hơn 70, khi bệ từ, vua dụ rằng: “Người lão thành từng trải thì hẳn không đến nỗi như Công Lý. Nhưng nếu một mực rộng rãi thì tôi tớ làm bậy, tội đến chủ nhà, há chẳng nên tự răn sao?”
(Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ nhị kỷ, quyển VIII, bản dịch, sđd, trang 202, 203)



Phát hiện thêm bằng chứng tham nhũng của Huỳnh Công Lý tại Huế

Trong khi quan Thiêm Sự Bộ Hình là Nguyễn Đình Thinh đang tiến hành lấy lời khai của các nhân chứng ở Gia Định thì phát hiện thêm một bằng chứng tham nhũng nữa tại Huế liên quan đến Huỳnh Công Lý... Trong thời gian ông làm Tả Thống Chế Quân Thị Trung, ông đã bắt lính xây dựng nhà riêng ở bên bờ sông Hương, ngay bên cạnh kinh đô mà nhà vua không biết. Vua bèn ra lệnh tịch thu nhà ấy, bán lấy tiền giúp cho cấm binh. Sự việc này đã được các sử quan nhà Nguyễn ghi lại như sau:

“Lý làm Tả Thống Chế Quân Thị Trung, ngày ngày bắt quân sĩ xây dựng nhà riêng ở trên bờ sông Hương, đến nay việc phát, hạ lệnh trị giá bán nhà ấy lấy tiền cho cấm binh”.
(Đại Nam Thực Lục Chính Biên, đệ II kỷ, quyển IX, bản dịch, sđd, trang 223)

Rồi nhân đó, dụ rằng: “Từ nay biền binh trong ngoài nếu gặp kẻ tham tàn, cậy quyền thế áp bức mà không kêu được, thì cho phép được đón xa giá mà tâu”. (Đại Nam Thực Lục Chính Biên, sđd, trang 223) “Vua còn dụ rõ cho các đại thần nên lấy việc Lý làm răn”. (sđd, trang 132)